خيوه در نتيجهء جنگهاى داخلى با خراج گزاران خود يعنى يموتها و چاودورها و كازاكها كه هميشه در حال طغيان و عصيان هستند بسيار ضعيف شده است . و از حيث تعداد نفوس هم بخارا بر آن برترى دارد و تنها مانعى كه براى تسخير خيوه وجود دارد همانا شجاعت مردم ازبك است . بطوريكه نقل ميكردند اول كسى كه بفكر عقد يك اتحاد تدافعى ، در مقابل قدرت روزافزون روس در آسياى ميانه افتاد ، اللّه قلى بود . باحتمال قوى در نتيجهء تلقين « كونولى » بود كه يكى از سفراى او به بخارا و خقند پيشنهاد يك كمك متقابل را در مقابل دشمن مشترك نمود . بخارا نهتنها از زير بار هرگونه تعهدى كه ميخواستند از او بگيرند شانه خالى كرد بلكه تا حدى هم نسبت به موافقت با روسيه تمايل نشان داد . ولى در عوض خقند و همچنين شهر سبز و حصار ( اين دو شهر در آنموقع با امير مشغول جنگ بودند ) خود را به قبول پيشنهادهاى خيوه علاقمند نشان دادند ولى اتحاد منظور هرگز از دائرهء آمال خارج نشد و بدون « 1 » نتيجه ماند ، اشكالى كه براى عملى كردن اين آرزو در ميان بود بوسيلهء يك ضرب المثل عرب به خوبى واضح و آشكار شده و اهالى آسياى ميانه برطبق آن به آسانى مىتوانند تصوير محونشدنى سجيهء ملى خود را مشاهده كنند .
و آن ضرب المثل متداول بقرار ذيل است : « بركت خدا در روم و انصاف در دمشق و علم در بغداد ولى كينه و بغض در تركستان » « 2 » .
خقند هم در نتيجهء نزاع دائمى بين قپچاقها و قرقيزها و كازاكها دچار همان ناملايمات خيوه مىباشد . بعلاوه اگر ترسوئى فوق العادهء ازبكهاى ساكن آنجا را هم درنظر بگيريم ، ديگر تعجب نخواهيم كرد كه چگونه وسيعترين و پرجمعيت ترين قسمت اين سه خانات دائما دستخوش جاهطلبى بخارائيها مىباشد .
هامش
( 1 ) - بايد به يكى از يادداشتهاى قبل مراجعه كرد تا معلوم شود وقايع چگونه خلاف پيشبينىهاى مسافر جوان را به ثبوت رسانيد . ( يادداشت مترجم )
( 2 ) - البركة فى روم ، المروت فى شام ، العلم فى بغداد ، البغض و العداوة فى ماوراء النهر .