برابر بخارا و چهار برابر طهران مىباشد . در قسمت جنوب شهر كه توقفگاه خان است بتازگى محوطهء محصورى ايجاد شده ولى شمال شهر قلعه و سنگر ندارد . بتناسب مساحتش عدهء سكنه و خانههاى آن چندان قابل ملاحظه نيست . خانهها داراى باغهاى بزرگى هستند بطوريكه براى عبور از مقابل ده تا دوازده منزل يك ربع وقت لازم است . خقندى تصديق دارد كه بخارا بهتر ساخته شده و حقيقتا هم در نظر اول زيبائيهاى معمارى همچو شهرى نظر انسان را به خود جلب مىكند . در خقند به غير از چهار مسجد و بقاياى مختصرى از يك بازار وسيع ساختمان سنگى ديگرى ديده نميشود . اشيائيكه با قيمت بسيار نازل بمعرض فروش در مىآيد به غير از پارچههاى ابريشمى و پشمى كه در خود كشور ساخته مىشود تمام ساخت روسيه است . در خود پايتخت زين و شلاق و لباسهاى سوارى تمام چرم كه با سليقه زينت شده است تهيه مىشود و شهرت بسيار دارد .
پس از خقند در درجهء اول تاشكند « 1 » است كه مركز عمدهء تجارت خانات محسوب مىشود و بطورى كه از اطراف برايم نقل كردند فعلا اقامتگاه چندين تاجر ثروتمند مىباشد كه با اورنبورگ و « قزلجار » ( يتروپاولوفسك ) داخل دادوستد عمده هستند .
تاشكند كه مركز عبور كالا بين بخارا و خقند و تاتارستان چين مىباشد يكى از مهمترين شهرهاى آسياى ميانه بشمار ميآيد . روسيه آن را موردنظر خود قرار داده با تأنى پيش ميرود بطوريكه دورترين سرحد آن ( قاله رحيم ) بيش از چند پله از هم فاصله ندارد . همين كه اين محل را كه از نقطهء نظر نظامى نيز بسيار مهم تلقى مىشود به تصرف درآورد ديگر اشغال خانات بخارا و خقند هم برايش به آسانى ميسر خواهد بود . بعلاوه اشكالاتيرا كه سرنيزهء روس نتواند بر طرف كند نفاق داخلى كه بين دو
هامش
( 1 ) - تاشكند كه بعضى از جرائد آن را تاشكنت مينامند اخيرا بچنگ روسها افتاده است ( مراجعه شود بروزنامه « انواليد » روس مورخ 31 ژوئيه 1865 ) و آن را بطور موقت براى تمركز اسلحه تخصيص دادهاند . ( يادداشت مترجم )