از لحاظ خصيصهء ملى تاجيكهاى خقند نسبت به همجنسان بخارائى خود چندان برترى ندارند . فقط شايان تذكر اين است كه زبان آنها ، چه از حيث اصطلاحات و چه از حيث دستور ، از ساير تاجيكها خالصتر است . اين نكته مخصوصا در خجند خيلى محسوس مىباشد زيرا اهالى به لهجهاى متكلمند كه بسيارى از اصطلاحاتش مطابق با نوشتههاى مقدم الشعراى ايران يعنى رودكى بخارائى ، مىباشد . در ساير شهرهاى خقند ، و مخصوصا در شهرهاى سرحدى چين ، تاجيكها بهندرت ديده ميشوند .
3 - در خانات اكثريت با كازاكها است كه در منطقهء كوهستانى واقع در بين تاشكند و درياچهء چغانك به زندگى چادرنشينى مشغول ميباشند . مالياتى كه به شاهزاده ميدهند برابر است با آنچه كه برادران خيوهاى آنها هر سال بصندوق خان مىپردازند . بعضى از آنها نسبتا ثروتمند هستند و در « حضرت تركستان » يا جاهاى ديگر خانههائى دارند كه هرگز در آن سكنى نميكنند . باوجود آنكه از حيث تعداد برترى دارند معذلك اين قيرقيزها بواسطهء عدم شجاعت وجودشان در خانات از جهات ديگر چندان مهم و مؤثر نميباشد .
4 - قيرقيزها كه بطور مطلق به قبايل چادرنشين كازاك متعلق ميباشند كه در منطقهء جنوبى خانات ، بين خقند و ساريق قل ، سكنى دارند . صفت جنگجوئى آنها باعث شده است كه براى هرگونه دستهبندى به منظور انجام نقشههاى انقلابى خود مترصد و آماده باشند . اگر صحت داشته باشد كه داراى پنجاه هزار چادر هستند بنابراين تعدادشان بايد برابر با تركمنهاى تكه باشد .
5 - قپچاقها بعقيدهء من اولين نژاد ملتهاى مختلف ترك را تشكيل ميدهند .
از ميان تمام شعب اين خانوادهء بزرگ كه از « كمول » تا « آدرياتيك » پراكنده هستند هيچكدام از حيث قيافه و اخلاق و زبان و عادات به اندازه قپچاقها اصالت
سياحت درويشى دروغين در خانات آسياى ميانه ( فارسى ) — صفحة 475
مساهمون: آرمينيوس وامبرى
ص٤٧٥