مصادف شوم و هردفعه كه سعى كردم اطلاعاتى برقم تخمينى جمعيتشان به دست آورم علنا مرا مورد استهزاء قرار داده ميگفتند : اول ريگهاى صحرا را بشماريد آنوقت عدد قيرقيزها بدستتان خواهد آمد . همين اشكال در مورد تعيين مرز هاى آنها هم پيش ميآيد و چيزى كه براى ما محقق مىباشد اين است كه آنها در صحراى كبير بين سيبرى و چين و تركستان و درياى خزر سكنى دارند . سر زمينى به اين پهناورى و شرايط عادى زندگى اجتماعيشان باعث اين اشتباه مىشود كه گاهى قيرقيزها را تابع روس و گاهى وابسته به امپراطورى چين بدانيم .
روسيه و چين و خقند و خيوه هيچكدام بر سر آنها حكومت ندارند مگر در مدتى كه افسران هريك ازين دول براى وصول ماليات در بين آنها توقف دارند . چادرنشينان اين نوع وصول ماليات را يكنوع چپاول ميدانند كه بمقياس بزرگترى ترتيب داده شده باشد . ولى از كسانى كه در ارتكاب اين چپاول به سهم مختصرى از دارائى هر فرد يا مبلغى برابر آن قناعت ميكنند راضى هستند . انقلاباتى كه طى صدها و بلكه هزارها سال در دنيا رخ داده در ميان قيرقيزها فقط نفوذ بسيار ناچيزى داشته است . گرچه موفق نميشويم تمام آنها را اينجا ملاقات كنيم و فقط به قسمتهائى از آن بايد قانع بود معذلك عادات و اخلاق اختصاصى نژاد تورانى قديم را كه با كمال وفادارى محفوظ مانده و مخلوط عجيبى از معايب و محسنات صحرانشينى بوجود آورده است نزد آنها ميتوان پيدا كرد .
انسان در اولين برخورد از استعداد موسيقى و شعردوستى آنها متعجب مىشود ولى تظاهر آنها به اعيان منشى درخور ملاحظه بيشترى است . دو نفر قيرقيز وقتى بهم ميرسند اولين سؤالى كه از يكديگر ميكنند بلاشك اين است : « هفت پشتت كيها هستند « 1 » ؟ » شخص مخاطب و لو بچهء هشت ساله بايد جوابرا حاضر داشته
هامش
( 1 ) - يتى آتانگ كيم دير ؟