شود پس از آنكه آنهمه مواد عفن و ناپاك داخل آب شد ديگر انتظار تميز شدن موردى نداشته باشد . ولى بخاراى شريف اين مادة الحيوة ضرورى را به همين صورت قبول دارد و تعجب درين است كه در همين بخارا است كه هزاران طلبه براى تحصيل و كسب دستورهاى مذهبى دور هم جمع ميشوند كه نظافت را در رديف ملكات فاضله « 1 » قرار داده است . فقط در نتيجهء تمايلات مذهبى كه خواه از طرف دولت و خواه از طرف مردم ابراز مىشود بخارا در خاطرهء من مقام شامخى را اشغال كرده است . در اطراف خود مكرر شنيدم كه « اين شهر تكيهگاه حقيقى اسلام است » « 2 » در حقيقت اين عنوان نارسائى است بلكه بايد آن را شهر « رم » اسلام ناميد زيرا مكه و مدينه بمنزلهء بيت المقدس بشمار ميرود . بخارا اين برترى را براى خود قائل است و در مقابل ساير ملل مسلمان به آن افتخار و مباهات مىكند . خود سلطان با آنكه هنوز از حيث اقتدار و تسلط روحانى مقام اول را دارد معذلك در بخارا با قضات بسيار سختگيرى مواجه مىباشد و از اينكه اجازه داده است نفوذ فاسد كنندهء فرنگيها بعناوين مختلف در قلمرو حكومتش رخنه كند به اكراه چشمپوشى مينمايند . چون مرا يكنفر عثمانلو ميشمردند هر لحظه توضيحات شافى راجع بفلان و فلان موضوع كه برايشان روشن نبود از من ميخواستند .
اول اينكه چرا سلطان تمام فرنگيها را كه در قلمرو او زندگى ميكنند تلف نميسازد ؟ و چرا آنها را تا حال از پرداخت جزيه ( ماليات ) معاف كرده است ؟
چرا هر سال بلامذهبها كه سراسر مرزهاى او را اشغال كردهاند اعلان جهاد ( جنگ مقدس ) نميدهد ؟
دوم اينكه عثمانلوها كه سنى و از پيروان ابو حنيفه هستند چرا عمامه را
هامش
( 1 ) - النظافة من الايمان « پاكيزگى از مذهب سرچشمه ميگيرد » يكى از اندرزهاى عمدهء مذهب اسلام است .
( 2 ) - بخارا قوت اسلام و دين است .