ميكردم بر خود ميلرزيدم . در همين لحظه هم سه نفر بدبخت از فرزندان اروپا « 1 » دور از وطن و بىكس و كار و محروم از هر نوع كمك بشر در زير طاقهاى آن بتدريج قواى خود را از دست داده روبنيستى ميرفتند . چهارده توپ مفرغى پركار و بىاندازه بلند در نزديكى اين دروازهء رعبآور قرار داده شده بود . امير اين توپها را در موقع اردوكشى فاتحانهء خقند بعنوان غنيمت بپايتخت خود فرستاده بود بالاتر در سمت راست قصر « مسجد كلان » بزرگترين مسجد بخارا از بناهاى عبد اللّه خان شيبانى قد برافراشته است . بعد از خروج از ريگستان معمولا بدكهء چاىفروشى يكنفر چينى از اهل « كمول « 2 » » ميرفتم كه به زبان تركى و تاتارى خوب آشنائى داشت و معروف بود كه مسلمان پاكى است . باوجود فاصلهء زيادى كه بين وطن ما وجود داشت اين مرد نازنين به من خيلى اظهار خصوصيت ميكرد . خيلى خوشش ميآمد با من از كشور خود صحبت كند و از زيبائى و عادات مردم و خوبى غذاهاى آنجا و غيره هزارگونه توصيف مينمود . ولى مخصوصا وقتى صحبت چاى بميان ميآمد داد فصاحت را ميداد و با اشتياق فراوانى ازين گياه محبوب خود كه چگونه از يك ساقه با چندين قسم برگ و طعمهاى مختلف بوجود ميآيد صحبت ميكرد ! در مغازهء او شانزده قسم مختلف از آن وجود داشت كه او تنها با لمس « 3 » كردن ميتوانست اقسام آن را تشخيص دهد .
هامش
( 1 ) - اشاره به آن ايطاليائىهائيست كه فوقا ذكر شد .
( 2 ) - كمول در چهل منزلى كشگر و شصت منزلى بخارا واقع است .
( 3 ) - گمان ميكنم مقتضى باشد فهرست كامل آن را شرح دهم اول « قيرقما » دوم « اخبار » سوم آققويروق . اين سه قسم كه در آسياى ميانه و چين كمتر مصرف دارد بيشتر باب روسيه و ايران و اروپا مىباشد . چهارم « قرهچاى » - پنجم « سپت چاى » : اين دو قسم مانند « كيناستر » چينى به صورت قالبى به فروش مىرسد و فقط صبحها با سرشير و نمك مصرف مىشود . و خاصيت محرك و مقوى براى آن قائلند - ششم « شيباقلو » - هفتم « قرهشيباقلو » - هشتم « شوين » - نهم « اى كله سى » - دهم بقيه پاورقى در صفحهء بعد