وقتى رحمتبى دريافت كه از طريق شهادت مأمورين خود نميتواند هيچگونه اتهامى بر من وارد سازد در صدد احضارم برآمد . بديهى است اين عمل را باينصورت انجام داد تا مرا به صرف يك « پلو » عمومى دعوت كند و در مجلسى كه يكنوع دادگاه به نظر ميآمد در حضور علماء بخارا بار يافتم . هنوز بآستان در نرسيده بودم كه فهميدم با آزمايش سختى روبرو خواهم شد . حقيقتا هم اين مجلس امتحانى بود كه در آن ميخواستند با سئوالات پيچدرپيچ پرده از روى ناشناس بودن من بردارند . خوشبختانه بموقع ملتفت اين خطر شدم و براى اينكه غافلگير نشوم بجاى آنها خودم شروع بكسب اطلاعات گوناگون از آنها نمودم . بعوض جواب دادن سئوال ميكردم .
بعوض دفاع حمله مينمودم و آن فقهاء مجبور بودند تفاوت بين بعضى دستورات مذهبى از قبيل « فرض » و « سنت » و « واجب » و « مستحب » « 1 » را براى من شرح بدهند .
حدتى كه بخرج ميدادم اثر مساعد داشت . به زودى مباحثهء گرمى راجع به قطعات زيادى از « هدايت » و « شرح وقايع » و رسالات نظير آنها درگرفت . با كمال دقت شروع بتمجيد كرده اظهار داشتم علماء بخارا نه تنها نسبت به من بلكه نسبت به تمام علماء قسطنطنيه هم برترى دارند . همينقدر كافى است كه بگويم ازين امتحان علوم الهى صحيح و سالم بدر رفتم . ملاهاى همكارم با ايما و اشاره برحمت بىحالى كردند كه خبرگزار او دچار اشتباه سختى شده است و اگر نخواهند مرا يكنفر از برجستهترين ملاها بدانند لا اقل بايد يك بارقهء ناگهانى شمارند كه مأموريت دارد نور الهى را براى روح مؤمنين واقعى بارمغان ببرد .
هامش
( 1 ) - اينها دستورات اسلام است كه از روى اهميت نسبى طبقهبندى شده . « فرض » يعنى تكليفى كه از طرف خدا تعيين شده و پيغمبر آن را ابلاغ كرده است . « سنت » رواياتى است كه پيغمبر شخصا اظهار كرده و وحى و الهام در آن دخالت نداشته است . دو كلمهء آخر يعنى « واجب » و « مستحب » دستورات مذهبى هستند كه آخرين مفسرين قرآن بيان كردهاند . اولى عمل كردنش اجبارى و دومى اختيارى است .