ميرزا تقى قزوينى
آقاى حاجى ميرزا تقى قزوينى اينجا آمده و توقف كرده ، يك روز در تل زينبيه او را ملاقات كرده مرا خانهء خودش برد ناهار داد . نانبرنج و قندى قزوين داد . عيال همراه دارد . گفت براى مردن آمدهام . بااينحال چهار ساله خانه اجاره نموده . شمس الدوله هم اينجا مجاور است . چند خانه خريده يكى را متصرف كربلا اجاره دارد . عمارت دولتى [ را ] در جنگ آب خراب كرده است . در خانهء حاجى ميرزا تقى نوهء عمهقشنگه تشريف داشت . صحبت رفتن عثمانيها و آمدن انگليسها را اين قسم نمود :
سربازگيرى
عثمانيها در اواسط جنگ بسياربسيار سختگيرى به اهالى عراق عرب نمودند .
گذشته از آنچه هركس داشت به عنوان احتياج جنگى مىگرفتند و تمام آذوقه را ضبط نموده بودند . بيشتر خشم مردم براى گرفتن سرباز شد كه در اين چند سال تمام آن استثناهاى سابقه را متروك [ كردهاند ] و همهكس را سربازى مىبرند ، چنانچه در اين شهرها يا بچه تا سن سيزده و چهارده باقىمانده بود ، يا پيرمرد هفتاد ساله و نود ساله . آن وقت براى فراريهاى سرباز توى تمام خانهها را تفتيش مىكردند . حتى توى سينه و شكم و جاهاى ديگر زنها را هم دست مىبردند كه مبادا مرد باشد به لباس زن درآمده باشد .
هرزنى مخالفت مىكرد بدون درنگ گلوله مىزدند .
جنگ عرب با انگليس و ترك
در اين بين عيالات چندنفر از شيوخ معتبر نجفاشرف به شهر براى زيارت آمده بودند . عسكر دنبال سرباز فرارى مىرفت . ميان بازار منازعه شد . سربازها مخفى شدند .
عسكرهاى مأمور عيالات شيوخ را چسبيدند كه سربازها داخل آنها شده و به لباس زن درآمدهاند . اين زنها را تفتيش كردند ، همان قسمها كه معمول خودشان بود . زنها بسيار متغير شده رفتند خانه گيسوان خود را قطع [ كردند ] و براى شوهرها فرستادند و نوشتند كه به روز ما چنين آمد . شما زنده باشيد و اين شكل رفتار شود . شيوخ از وصول اين كاغذها و [ ديدن ] گيسوهاى عيالات خود به آقايان شهر مكاتبه كرده بعد به شهر آمدند و با اهالى كربلا مشاوره نمودند . اهالى كربلا حاضر براى هراقدامى و كمكى شدند و قبل از نجف ريختند به ادارهء حكومتى . حاكم و اجزاء دواير فرار كردند . اين بود از بغداد يك نفر حاكم عاقل ديگرى آمد . او با اهالى كربلا و نجف به عنوان اينكه امروز بايد كمك