و آنجا هم بود . اين موترها به قدر همان بلمهاى اعراب است . ليكن سرعت آن بيشتر و اختيارش دست انسان است . امروز در تمام شط دجله و فرات اين موترها قايممقام بلمها شده و خوب كار مىكنند . من اگر مجرد بودم با اين موترها از اينجا تا كربلا مىرفتم كه لذتش خيلى زيادتر از اتومبيل است و هيچ تكان ندارد ، اما با مهذب الدوله خيلى اشكال است .
بازگشت به نجف - پنج هزار طلبه
عصرى قدرى سرجسر گردش كرده با ترامواى به سمت نجف آمديم . اعمال مساجد ديگر را از قبيل صمصعه و غيره گذاشتيم براى دفعهء ديگر كه خدا نصيب فرمايد .
پس از شرب چاى و رفع خستگى حرم مشرف شديم . صحن اينجا تا چند ساعت از شب رفته مملو از طلاب و اهل علم است . در حجرات دور صحن هم تمام طلاب مشغول مطالعه و درس هستند . گفتند پنج شش هزار طلبه در نجف است و ماهى شش هزار روپيه پول نان فقراى آنها را آقا سيد ابو الحسن بايد برساند . اين ماه پول از جائى نرسيده و معلوم نيست چه خواهد شد .
علماى شيعه
از علماى بزرگ ايران بسيارى در نجف مدفون هستند از قبيل شيخ مرتضى و ميرزاى شيرازى و غيره . پسر ميرزا ، ميرزا محمد على در نجف است و از زمرهء علماى درجهء دوم محسوب است . ملا كاظم خراسانى هم اينجا مدفون است . دو عكس بزرگ او را هم به ديوار مقبره نصب نمودهاند . يك دسته برايش فاتحه خوانده طلب مغفرت مىكنند ، دستهاى بر خلاف .
جنگ اعراب و انگليس
نجف خيلى گرم مىشود . آب هيچ ندارد . با مشك از كوفه براى خوردن مىآورند .
متصل فرياد ماءماء ، فراتفرات در كوچه بلند است . يك دانه درخت در نجف نيست .
حصار آجرى محكمى دور شهر است . گفتند صدر اصفهانى كشيده . در اينجا اعراب با انگليسها جنگ سختى كردند . تمام سربازخانه و ابنيهء محكم آن [ را ] كه سنگر اعراب و شهرى بود خراب نمودند . هفتنفر [ را ] اعدام و سيصدنفر تبعيد كردند ( بعد مراجعت