آذربايجان پوشيده است . آذربايجان امروز عبارت از دهات مخروبه ، رعاياى متوارى كه براى گذران يوميه دست عيالواطفال خود را گرفته به گيلانات و ايالات ديگر مىروند .
در شاهراهها هزاران مهاجر اروميه ، سلدوزى و غيره ديده مىشود كه با رقتانگيزترين حالات فاقد كليهء ما يحتاج حياتى نيمهجان ، بىروح خود را در پى قرص نان فرسنگها مىكشاند . ذكر اين مسائل شايد به نظر سهل آيد ، ولى بايد دانست كه اين اجساد بىرمق كه با ريشهء درخت و سبزهء صحرا امرار حيات مىكنند تمام اهل اين مملكت ، توده حقيقى ملت و برادران ما هستند . هررئيس اداره ، هررئيس بلديه براى خود ايجاد و وضع ماليات نموده ، عايدات آن را به مصرف دلخواه خود رسانده . ماليات دولت ، عوايد گمركات و راهها قريب به صفر شده . از پانصد هزار تومان و پنجاه هزار خروار ماليات جزو جمعى مستقيم امروز به اندازهاى وصول نمىشود كه نان شهر تبريز اداره شود .
راست است يك قسمت اين ماليات پاى متمردين مانده ، ولى صدى سى و چهل راجع به خرابى و ويرانى دهات است . تصور نكنيد اغراق است . صدى سى دهات آذربايجان مخروبه و مسلوب المنفعه و خالى از سكنه از دست تعديات مأمورين به اندازهء اصل و فرع ماليات فوق العاده و مهلتانه و غيره مطالبه مىكنند . آلات و ادوات زراعت خود را فروخته و مهاجرت مىكنند . اگر راه روسيه باز مىبود و در آنطرف سرحد كار پيدا مىشد نصف بيشتر اهالى آذربايجان مهاجرت اختيار مىكردند . الى آخر كه بسيار رقتآور است . ( پايان نطق محمد ولى ميرزا )
آذربايجان از تمام ممالك ايران پرجمعيتتر و آبادتر و متمولتر بود و امروز به اين روز افتاده كه محمد ولى ميرزا براى آن نوحهسرائى مىكند ببينيد چه خبر است .
راههاى شوسه ايران
راههاى شسه ايران در اين تاريخ
1 - جلفا به تبريز 20 فرسنگ
2 - قزوين به همدان 32 فرسنگ
3 - همدان به سنندج 60 فرسنگ *
4 - انزلى به طهران 66 فرسنگ
5 - همدان به قرتو 60 فرسنگ *
6 - طهران به اصفهان 69 فرسنگ *
7 - قوچان به مشهد 25 فرسنگ
8 - مشهد به دزداب 155 فرسنگ *