آمدن دستجات روس بالشويك به سرحدات خراسان و حتى تصرف نمودن قهقهه و قصد حمله به داخلهء خراسان مرتب و اقدامات فرمانفرماى خراسان با اقدامات زمامداران مركز تطبيق شده و امور آن سامان اصلاح پذيرفت كه نه تنها اسباب رضايت اهالى و حراست حدود فراهم آمد بلكه مأمورين انگلستان نيز از جديت دولت امتنان حاصل كرده و در نتيجهء همين نمايشات و جديتها دولت موفق گرديد كه سرخس كهنه را كه به سرخس روس ناميده شده بود با رضايت ساكنين آنجا از تراكمه و غيره متصرف [ شود ] و رعاياى ايران را با رعاياى مسلمان سرخس از حملات و تجاوزات بالشويزم حفظ نمايد .
تنها نقطهاى كه از تحتنظر و جديت دولت خارج بود قطعهء بدبخت آذربايجان بود كه از اوايل سال در تحتنظر و تحريكات و اقدامات مأمورين عثمانى قرار يافته و در ايام فترت و زمامدارى كابينههاى سابق با اهتمامات پيشكار آذربايجان و موجوديت مونسيون يك كردارمه قشون از تفنگ و فشنگ و غيره و ساير لوازمات اردوكشى از مريضخانه و دواجات و غيره كه روسها پس از مراجعت از آذربايجان در شرفخانه تحويل داده و به نام جبران خسارات به ايرانيان واگذار كرده بودند ، با وجود اينها حكومتهاى سابق كه به اخبار ورود تركها عملا وقعى نگذاشته و نه هم حتى حاضر شدند كه اين مونسيون و ذخيره را در تحتنظر دولت جمعآورى نمايند . نتيجه اين شد كه مونسيون مزبور در حملات آشوريها به دست اين و آن متفرق و قسمت مختصرى تسليم ادارات دولتى تبريز گرديد و پس از مدتها كه حدود آذربايجان به آتش آشورى مىسوزد دچار آتش تركها شده و روز 8 ذيقعده قشون ترك وارد تبريز گرديده و در همان روز رؤساى مليون تبريز را دستگير و تبعيد نمودند . مأمورين اروپائى قبل از آن از تبريز هجرت نموده مأمورين مهم دولت نيز مقارن ورود حضرات هجرت نموده وارد تهران شدند و آذربايجان دوباره به دست تركها افتاد . علاوهبر تحميلات فوق الطاقه به رعايا از قبيل تصرف ارزاق و حمل به خارج و رواج دادن نوطهاى كاغذى با زور سرنيزه در شهر تبريز نيز صد و پنجاه هزار تومان بر مردم تحميل نمودند .
و در اواخر سال 36 پيشقراول عثمانيها به حدود خمسه رسيده و زدوخورد بين تركها و قواى انگليس در قواى سرحدى خمسه شروع گرديد و روزبهروز بر قواى انگليس افزوده و اخبار عقبنشينى آلمان و يارانش در كليهء فرونتها جستهجسته گوشزد شده و اين احوال مقارن تشكيل كابينهء جديد به وقوع پيوست .
در زندگانى فردى و اجتماعى و سياسى بعضى پيچها و گردشهاى تند و گذرگاههاى تنگ پيش مىآيد كه اگر شخص قبل از وقت پيشبينى نكرده باشد خيلى مشكل است كه
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 5823
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٥٨٢٣