در آن پيچها و تنگهها بتواند خودش را نگاه بدارد .
يكى از اين تنگههائى كه عبور از آن براى ما سهل و بسى پرفايده بود همين مواقع يعنى مواقع جلو آمدن قواى ترك از تبريز و عقبنشينى انگليس از ميانج و بالاخره توقف دو قوه در حدود خمسه بود . تا آن روزها هنوز حقايق قضاياى جنگى مغرب و ساير فرونتها به خوبى كشف نشده و شايد در اروپا هم با اين سرعت و جديت قضاياى مزبوره پيشبينى نمىگرديد .
روزهائى كه قواى انگليس از جلو تبريز عقب مىنشست هنوز نه تركها از شكستهاى قطعى پشت سرشان خبر داشته و نه هم قواى انگليس از پيشرفت خود در فلسطين با آن سرعت پيشبينى نموده و نه هم فرونت مغرب آنطور درهم شكسته بود . در محافل مطلعهء مركز هم توقف تركها در خمسه و رسيدن امداديههاى زياد و سريع براى قشون انگليس در ايران پيشبينى نشده ، بادكوبه هم دوباره به تصرف تركها درآمده و تقريبا روزى بود كه بايستى از روى مقايسهء كليات جنگ و موازنهء قواى كلى يك حدس و دورانديشى نمود و مصالح خودمان را زودتر ازين كه حوادث نزديك به ما حالى نمايد خودمان بفهميم و بالنتيجه با قواى خودمان هرچه هست به دولت عثمانى اعلان جنگ داده و به جبران تمام خطاياى پنج ساله يك قدم هوشمندانه كه بتواند ما را بيشتر به دولت انگليس و ياران نيرومندش نزديك سازد برداريم .
اتفاقا روزهائى كه اين پيشبينى قدرى ذيقيمت و مأمورين انگليس به چنين اقدام ما قيمت و وقع گرانسنگى مىنهادند زمام اختيار در كف كسانى بود كه نه تنها جلو آمدن و رسيدن تركها به مركز در قاموس سياست آنها ترجمهء مفيدى داشت بلكه صرف شنيدن ضعف انگليسها در خط آذربايجان صرفنظر از فتوحات آنان در بين النهرين و فرونت مغرب براى مقتدرين آنوقت يك لذت و مزهء ادبى نيز تعبير مىگرديد .
روزهائى كه كابينهء آقاى وثوق الدوله به روى كار آمد باز هنوز ممكن بود يك قدم سريعى برداشت . چنانچه « ايران » در همان اوقات يعنى اواخر ماه ذيقعده و اوايل سنبله چند رشته مقالات در همين زمينه و در تشجيع دولت به يك اقدام يك طرفى منتشر نمود و مخصوصا مقالهاى در تحت عنوان « رنج - گنج » در دست آخر كه ديگر موقع گذشته بود نشر داد كه مسئله را تقريبا صريح مىنمود . درضمن مذاكراتى هم با زمامداران و سياسيون محترم مىشد . مقدمات اين تصميم مكرر در بين مىآمد . ولى مسائل متعدده كه ذكر آنها را بايستى تاريخ آينده دليرانهتر ادا نمايد قدرى دخيل در اين امر شده و رد شدن از جلو آن عوايق هم كارى آسان بود . چه مسئلهء مبتلى به بزرگتر از آن بود كه رئيس الوزراى فعالى چون وثوق الدوله را از رد شدن از جلو عوايق مانع گردد . ولى متأسفانه
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 5824
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٥٨٢٤