تغيير وضعيات هدايت كرده و درجه به درجه از قدرت ولكان خطرناك كه در فوق آن را براى شما مجسم ساختهايم كاسته و سستى پرندگانى كه در اطراف دود و لهيب دوزخى ولكان سياه پروبال مىزدند افزوده ، گرچه باز هم غوغا و هياهو مىكردند ولى تأثير آن مثل تأثير يك خطابهء رقتناك كه از قلب بيرون آمده باشد نبود و برعكس تذكار يكى از واقعات اندوهگين سال گذشته و سال جارى كافى بود كه از بشرهء مغرضترين اشخاص علائم تصديق و اعتراف را آشكار سازد . . .
ولى بقاياى جبن و بيم به كسانى كه مىتوانستند در اثبات اين حقايق و پاره كردن رشتهء اين خرافات و مسدود ساختن اين ولكان كه ديگر جز دود چيزى از آن بالا نمىآمد اقدام نمايند . اجازه تسريع در عمليات را نمىداد ، مثل اينكه محيط مستعد مداخلهء خارجى بوده و به عادت جاريه كه هميشه در پايان اين حوادث ( هيجانهاى فكرى و احساسات عامه ) مداخلهء جنبى پيش آمده و با طرز كودتا ولكان را مسدود مىساختند . حالا هم محيط و . . . « 1 » واقعى در محيط جرأت داشتند كه بدون مداخلهء خارجى خودشان مخترع يك انقلاب و تبديل وضعى شده وضعيات را عوض كنند . عادت خود طبيعت ثانوى است ، چه در سياست و چه در معيشت . ولى اتفاقا وسائلى در پيش بود كه مداخلهء خارجى را تجويز مىنمود . يكى احضار شدن مستر مارلينگ وزيرمختار انگليس و ديگرى عدم رضايت و احتراز شديد كسانى كه محيط بالطبع منتظر زمامدارى آنها بود به دخالت خارجى و اين نكات اخير باعث شد كه با بحران يك ماههء كابينه قبل و اجتماعات متعدده در لزوم تشكيل كابينهء آقاى وثوق الدوله و استعداد طبيعى محيط . معذلك نه از ناحيهء خارجى صحبتى شده و نه هم محيط عادت داشت كه به سهولت خودبهخود از حالتى عمقى به حالت عمقى ديگرى تبديل يابد .
* * *
عمليات دولت حاضره
ولى بالاخره محيط بدون مداخلهء خارجى و در روى احتياج شديد خود و به مساعدت افكار روشن شخص اول مملكت عوض شده و كابينهء جديد عرض وجود و در اولين روز تشكيل به دستگيرى عناصر و اعضاى كميتهء مجازات كه عامل بزرگ وضعيات خونين و مرگبار و قحطى شعار دورهء قبل بودند و از طرف دولتهاى ماضيه آزاد شده بودند فرمان صادر نمود .
هامش
( 1 ) - يك كلمه در چاپ نگرفته است .