چيز و هيچ دليلى هم نمىتوانست عقلا را به عدم تجديد اوضاع اسفناك ماضيه اطمينان دهد . زيرا نه افراد دولت و نه افكار عمومى و نه مناسبات خارجى و نه ساير مقامات علاقمند به اوضاع عوض نشده بودند . حتى سياست خارجى روزبهروز تيرهتر و اميد اتصال به يك قوهء موافقى كه آمال غالبى از كاركنان متوجه آن بود بىاندازه دور و مستحيل و عمليات عثمانيها در سرحدات و در مراكز سياسى خودشان بالنسبه به ايران تيره و ضجرتبخش و موازنهء ميدانهاى غربى و ميدانهاى فلسطين دگرگون و تفوق متفقين در اين ميدانها خاصه در ميدانهاى آسيا بر قواى متحدين مشهود خواص و پيدا بود كه تيرگى مناسبات اعضاى حكومت با يك قوهء مشرفه و مثبته كه تفوق آن در اراضى دور و نزديك مشهود است باعث بهبودى كار نشده و ممكن است اين عوامل كلى با يكديگر همدست شده وضعيت سنهء يونتئيل 1297 را به عين سنهء ايلانئيل 1296 فاجعهناك و دردانگيز نشان دهد .
در تعقيب اين افكار بياننامههائى از طرف دستجات سياسى خاصه بياننامهاى كه حاكى مضامين تند و احترازمندانه بود از طرف كميسيون دموكرات بر عليه وضعيات منتشر گرديد .
اين احساسات و حقايق محسوسه و احساس حركات و عمليات حرارتمندانه كه دستجات هريك مطابق افكار مخصوص به معرض ظهور مىرساندند يك فكر عميقى را در محيط عقلائى مركز ايجاد ساخته . و گرچه حكومت نظامى در شب 27 رمضان اعلان گرديد ولى پيدا بود كه اين عمليه قادر نخواهد بود كه روح محيط را عوض كرده و نيات حكومت وقت را كه موجبات عدم موفقيت در آن از هر طرف موجود بود و به كسانى كه طرفدار يك حكومت قادر و ثابتى بودند برهانا اطمينان دهد .
انكار نبايد كرد در ايران فعاليت و تأثير عمل و نشر مؤثرات بسته به وجودها و قيافهها و اشخاص است و محسوس بود كه طى كردن يك دورهء هرجومرج و قحطى و احتكار و ترور و خودسرى مغرضين و طلوع آزاديهاى خصوصى و حريتهاى متكى به ترور و فحش و اختتام عمر چنان دورهاى از هر حيث در قوهء عناصرى كه خود را در همان دوره كارفرما و مؤثر و قاضى و حاكم بودهاند از نقطهءنظر فلسفى غيرممكن [ است ] و محيطى كه در تحت حكمدارى يك عدهء مخصوص يك دورهء حيات مخصوصى را طى نموده است در تحت حكمدارى همان عدهء حاضر بر تجديد قيافه و تجديد حيات و تغيير رژيم زندگانى نخواهد بود .
اين فلسفه با تمام حقايقى كه در آن مدون است از طرفى و از طرف ديگر مخاطرات عميقه كه از قشونكشى دولت انگليس در حدود خراسان و همدان و قزوين و رشت
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 5805
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٥٨٠٥