حقايق جنگ و حقيقت پيشرفت يكى از طرفين نبودند بلكه افكار عمومى چنان مغشوش ، درهم و آميخته با احساسات غيرعملى شده بود كه براى حكوماتى كه روحا نقطه اتكائى جز معدودى سخنچين براى خود نمىپنداشتند قدرى اتخاذ يك تصميم سياسى و تعيين روح سياست معين مشكل به نظر مىرسيد و به واسطهء اين عدم تشخيص و عدم تشبث به يك سياست روشن و ثابتى قهرا در سياست داخلى دچار تزلزل و كندى دواير و بىپولى و هزاران مفاسد ديگر شده و بحرانهاى طبيعى همه روزه حيات سياسى را تهديد مىنمود .
* * *
افكار عمومى و سياست خارجى
افكار عمومى - در سايهء تأثيرات طبيعى گذشته و تبليغات جاريه محكوم به يك سير و روشى بود كه خود او هم نمىتوانست آن را عملا تشخيص داده و با يك حقيقتى تطبيق نمايد . ولى چنان كه گفته شد اين افكار عموما در جنبهء اكثريت و اقليت محكوم به چنين مسيرهاى تاريك بود ولى روحا بقدرى گرسنه و بدبخت شده و طورى بدبختى خود را احساس نموده بود كه سواى نان فراوان و يك حكومت ثابت ديگر هيچچيزى را فعلا آرزو نمىكرد . ولى دستجاتى كه از كثرت بيكارى و دوندگى به يك روال نشريات و جريان دادن افكار مخصوصى معتاد شده بودند و غالبا وسيلهء ارتزاق و تعينات خود را درين مىدانستند به نام ملت و جماعت در تكاپو و روح اين افكار مخالف روح ثبات و دوام حكومات و مخالف سياستى بود كه پس از دخول امريكا در جنگ در ميان متفكرين و متنورين ايران ايجاد شده بود .
مأمورين آلمان و ترك هنوز در تهران اميدوار بوده و كار مىكردند و قواى معروف به جنگل نيز در گيلانات و طوالش به تكيهء قوائى كه از حدود قفقاز و آذربايجان در كار جلو آمدن بودند قوى شده و روزبهروز دايرهء اقتدار و اختلاس خود را توسعه داده و حكومت مركزى را نشناخته و با اينكه روابط آنها با زمامداران وقت تيره نبود معذلك عملا بر خلاف قدرت مركز و مصالح مملكت نمايشاتى مىدادند كه همه اسباب تيرگى مناسبات حكومت ايران و دولت انگليس شده و بالنتيجه پيشرفت امور ادارى را جريحهدار مىنمود و روى هم رفته هنوز روح انقلاب ، انقلابى كه از تبليغات سنوات اخير ايجاد شده بود از ميان نرفته و هرجومرج كه نتيجهء انقلاب است با وجود تشبثات دولت پا برجا بود و عمليات مزبوره از موجوديت قواى جنگل و اقدامات سردستههاى مقيم تهران و آمال حساسيت پرورانهء منبسطه در محيط محدود به الفاظ مركز