نمىتوانست جلوگيرى نمايد و حتى خود زمامداران نيز روحا متحرك بههمين قبيل حركات بوده و دليل آن اين بود كه با وجود توقيف جرايد در آزاد ساختن عناصرى كه محكوم به جنايت و آنارشى و خودسرى بودند مضايقه نكرده و از طرز تلقى و رفتار آنان با دستجات نيز معلوم بود كه به كلى از چسبندگيهاى محيط بر كنار نشدهاند .
همين تزلزلهاى معنوى و عدم موافقتهائى كه در سياست خارجى مشهود مىگشت باعث تجديد ترور ( قتل ميرزا مصطفى خان - 11 رجب ) و بحران شده و در پانزدهم ماه رجب آقاى مستوفى الممالك از رياست وزرا استعفا داده و چون استعفاى مزبور با يك تعطيل عمومى و اجتماع در مسجد شاه مصادف و آقاى صمصام السلطنه از طرف اعليحضرت مأمور اسكات مزاحمين شده بودند رياست وزرا به مشار اليه واگذار گردد .
* * *
غليان افكار و شدت بحران
ماه ثور و جوزا گذشت . خرمن به دست آمد . غلات احتكار شده به بازار ريخت ، قدرى وضعيت ارزاق سهل شد . ولى روح اختلال و هرجومرج شدت يافته و در همين اوان نيز آزادى مجرمين و متهمين به كميتهء مجازات بر شدت آراى افكار انقلابجويانه افزوده و عمليات جنگل هم شديدتر شده و از كشتن و ترور تجديد گرديده . ظهير الممالك به دست همشيرهزادهاش مقتول شده و ماژور استوار معاون پليس « اونيفورمه » نيز مقتول [ شد ] و قاتل او به دست نيامد . بمبهاى متوالى در منزل وزير مشاور « 1 » پرتاب و بالاخره اجتماعاتى داير بر عدم رضايت از كابينهء وقت در مسجد شاه و حضرت عبد العظيم تشكيل شده و در همين اوان نيز عدهاى مسلح كه معلوم نبود با چه مقصودى حركت كرده بودند روانه در بازار به مسجد ريخته منارهها را سنگر نموده و بالاخره علايم اختلال كاملا از وجنات حال حكومت و افكار عمومى پديدار شده و به هيچوجه اين اوضاع قادر نبود كه متفكرين را از عدم تجديد جنايات و فضايح و سوء اداره و بىترتيبىهائى كه در سنهء ايلانئيل در تحت زمامدارى يك نوع سياست و رويهء ترديد آميزى به موقع نمايش آمده بود مطمئن سازد . زيرا همان محيط با همان افكار و همان مروجين و همان دستجات مخصوص با تأثيرات معينى كه اين جامعهء هرجومرج در روح حكومات وقت داشت دستاندركار بوده و بيم آن مىرفت كه دوباره اوضاع امسال ايلانئيل در تحت تأثير محيط اختلالآميز و اختلافانگيز فوق الذكر تجديد شود و هيچ
هامش
( 1 ) - صادق مستشار الدوله منظورست ( ا . ا . ) .