خود فرقى ندارد .
انگليس در نتيجهء تدابير متواليه بالاخره موفق شد از آذربايجان تا تبت حصار و سدى از صحراهاى خراب در مقابل قشون روس ايجاد نمايد و به اين مهاجم شمالى وسايل انجام مقصودش را ندهد .
جنگ بين المللى و دخول عثمانى به يارى آلمان انگلستان را مضطرب [ كرد ] و به عشق حفظ معشوقهء ديرينه انجام دو امر را وجههء همت خود قرار داد : يكى ايجاد موجباتى كه مانع پيشرفت نقشهء آلمان در شرق گشته وى را از رسيدن به هند بازدارد .
ديگرى مداخلهء ايران را در جنگ بر ضد عثمانى براى تأثيرات اخلاقى و معنوى آن دو ، مسلمين هند و نماياندن اينكه جهاد لغو و اين جنگ جنگ منافى است نه جنگ مقدس و مذهبى . براى حصول اين دو مقصود از هرگونه تشبثى فروگذارى نكرده و به وسايل مستقيم و غيرمستقيم درصدد جلب دربار طهران برآمده . بعلاوه مواعيد مالى و سياسى حتى در صورت دخول ايران در جنگ واگذار كردن بين النهرين را به پادشاه ايران خاطرنشان ساخته از طغيان و قيام عمومى ايران هم مضطرب گشته ، ساعى بودند كه فورا تمايل دربار طهران را جلب نمايند و تا حدى هم موفق شده . چنانچه نوشتيم اعلان بىطرفى را بدون هيچ تعويضى صادر و با آب و تاب مخصوصى در هند و ممالك مسلمين اشاعه دادند .
راپورت و تلگرافات مشير الملك « 1 » وزيرمختار ما در لندن راجعبه پيشنهادات و حضور انگلستان را براى مذاكره اگر مراجعه شود يك سلسله اطلاعات جالب توجهى كشف مىگردد . در مقابل اصرار و ابرام ديپلوماسى انگلستان و اينكه بدون فوت وقت بايد دربار طهران نظر خود را اظهار دارد جواب مطالعه و مباحثهء اولياء امور ايران داده مىشد .
رشتهء مطالعات به حدّى امتداد يافته كه هنوز هم تصميم رجال ايران معلوم نگشته .
روسيه
روسيه با مقاصد استيلاجويانهء خود چندان نظر مساعدى با ايران نداشت . ولى معلوم است از موافقت متحد و يار خود انگليس ناگزير بود . روسيه وقتى لزوم مساعدت ايران را احساس كرد كه قشون عثمانى از طرفى راه تفليس را در پيش گرفته بودند و از سمتى تبريز را از دست قشون وى خارج ساختند . در اين فاصله يعنى تا زمان رجعت عثمانى و موفقيت قشون روس كه بيش از چند هفته طول نكشيد و پطروگراد از آينده و عواقب
هامش
( 1 ) - مهدى پسر بزرگ علاء السلطنه . ( ا . افشار )