مانور يا به اصطلاح ايران جنگ « هفت لشكر » حساب نمىشود . از قضا بسيار هم بد چاپ كرده و كاغذش هم بىنهايت كثيف و نازك و بد است . من تصور مىكنم جز من معدودى بيش خريدارى نكرده باشد ، زيرا آن پلتيك محو و آن قصه كهنه شده .
كتاب مسافرت جانسون
كتاب مسافرت ليوتنان كلنل جون جاهنسون انگليسى
John Johnson , C . B .
را از حركت از بمبئى تا سرحد ايران كه آنوقت آن سمت ايران بود خواندم . خيلى خوب نوشته . تعجب است كه اينها در مدت قليل و اقامت خيلى كم چطور از اين مطالب ، اخلاق ، عادات ، غذا ، رفتار ، كردار اهالى يك مملكت مسبوق [ مىشوند ] و اطلاعات صحيحه حاصل مىكنند كه شايد اغلب آن در نزد اهالى بومى آن مملكت غيرمعلوم باشد . مسافرت مشار اليه در 1817 ميلادى است كه درست صد سال مىشود كه اغلب عادات و اخلاق و رفتار ما ايرانيها را كه در آن عهد ديده يا شنيده و نوشته طابق النعل بالنعل با امروز بهقدر ذرهاى تفاوت حاصل نشده است ، بلكه در بعضى مطالب خيلى خيلى عقبتر رفتهايم كه جلوتر نيامدهايم . اگر تغييرى در لباس و كلاه و نشستن روى صندلى ، يا سوارى درشكه و كالسكه يا تحصيل بعضى علومات و اطلاعات خارجه و غيره و غيره حاصل شده آن هم منحصر است به شهر پايتخت و بعضى بلاد مجاور خاك روسيه از قبيل تبريز و رشت و مشهد و غيره ، و الّا در ولايات ديگر و دهات و قرا ابدا تفاوتى حاصل نشده است .
مسافرت خواص اگر در ايران با چرخ معمول شده است سايرين همانطور مسافرت مىكنند كه در آن عهد بوده . همان لباس را تن مىكنند كه آن عهد مىكردند . ترتيب مهمانى حاجى حسين خان نظام الدوله حاكم اصفهان را كه مىنويسد هيچ توفيرى با اين عهد ندارد ، جز آنكه در مجلس او شمعدان و پيهسوز بود امروز لامپ است . روى نان چلو را ريخته مىخورند ، امروز بشقاب مىگذارند . آفتابهلگن را بىحولهء دست پاككن آورده بودند ، امروز با حوله مىآورند .
آداب حمام رفتن
در سفارت انگليس طهران كه آنوقت در پائين خانههاى ما بود كه حاليه هم مشهور به « باغ ايلچى » است و زنبوركچىباشى مرحوم بعد آنجا را خريد و من مكرر آنجا رفتهام با اجزاء سفارت به حمام زنبوركچىباشى مىروند كه اجداد اين زنبوركچىباشى حاليه باشد و همسايه بوده . همانترتيب را مىنويسد كه امروز در حمامهاى عمومى ما معمول