اجتماع كرده بعد سايرين . كرمانشاهان اغتشاش كلى است . نظام السلطنه را به قولى كشتهاند . فارس همان اسم است . تمام كارها با قشقائى و پسرهاى قوام است . حكام آذربايجان و رشت هم معلوم نيست .
ماليات نمك
اين حكايت ماليات نمك بسيار اسباب انقلاب شده و مىشود . فعلا هم ضرر دارد و مبلغى قرض كردهاند . « لاوكى » صد دينار را حالا دو هزار سر معدن مىدهند ، كرايه هم زياد است . البته سخت خواهد بود . تمام دار المرز بىنمك مانده . سابقا مكارى حمل مىكرد يك پيمانه نمك را مىداد نصف پيمانه برنج مىگرفت . حالا صرف نمىكند و حمل نمىشود . متصل در آن اوايل در روزنامه مىنوشتند اين ماليات به اغنيا برخواهد خورد . من هم تا يك درجه باور كرده بودم . حالا معلوم مىشود تمام پاگير فقراست . براى آنكه رعيت ايران غذايش يا برنج است يا گندم . هر دو آنها بىنمك ممكن نمىشود .
ديگر اينكه حشم بايد در چهار ماه بلكه شش ماه نمك بخورد و اغنيا حشم ندارند . تمام اين گاو و گوسفند مال رعيت فقير است . امسال گوسفند الموتى نمك نخورد . خراب مىشود . گفتند از بس خواجهوندها پلو بىنمك خوردهاند متفق شدهاند آمده [ اند ] معدن طالقان را بر هم بزنند . هشت تومان هر خروارى در سر معدن كرايه به هر جا علاوه مىشود و بسيار گزاف است و از اول ماليات را گزاف بستند ، زور مىآورد . از روسيه به تنكابون وارد مىكنند ، خيلى ارزانتر . اما آن را گوسفند و گاو نمىخورد . اين ماليات نمك از قرار معلوم فقط در فرانسه است . بله آنجاها كه اين قبيل مالياتها را گرفتند اول حوائج مردم را كم كردند . بعد هم درآمد را زياد كردند . اينجا حوائج به جاى خود ، بلكه روز به روز بالاتر مىرود درآمد هم نيست . البته زور مىآيد و تمكين نمىكنند . همين دبّاغ سالى مبلغى نمك بايد استعمال كند . به اين قيمت چرم گران درست مىشود و خريدار كم مىشود . روغن ، كره ، كشك ، گاو ، گوسفند همه نمك لازم دارد . مختصر كار غلطى بود و بعد از ضرر زياد يا موقوف مىكنند يا مردم بر هم مىزنند يا علما حرام مىكنند . چنانچه گفتند چنين تلگرافى آمده . شهرهاى دوردست ايران هم هنوز اين اداره برقرار نشده است . اما دولت چه كند ، پول مىخواهد . قرض كند مانع مىشوند . ماليات جديد مىخواهد نمىدهند . آن وقت هم تعرض دارند . چرا كارها مرتب نمىشود و اينجا برلن و پاريس نمىشود .
من از غصهء نهر زوارك نزديك است خفه شوم . از تمام مصائب و بلاياى وارد اين سفر اين بيشتر به من تأثير كرده .