مىبينيد تصورات من خطا بوده . بالفعل محبوس هستم و اگرچه خيلى صدمه به من وارد مىشود و دچار رنج و تعب هستم اما ديگر كار از كار گذشته . فقط از شما مىپرسم آيا براى ايران وضع بهتر خواهد شد ؟ بعد از اندكى تأمل مثل اينكه خودش به خودش جواب مىداد گفت خير ! زيرا تمام آنهائى كه جانشين من خواهند شد همه فداى دسايس و دستخوش نفوذ و اقتدار اينها مىشوند . آن وقت با دست اشاره به دفترخانهء سفارت كرده گفت شما بدانيد ما ايرانيها وطن خودمان را دوست مىداريم . من هم حاضر بودم كه با كمال درستى و صداقت در راه ترقى وطن خدمت بكنم و شروع به پيروى آن خيال كرده بودم . ولى آنچه از من خواستند به كلى منافى با اين مسئله بود . اصل مطلب اينجا است كه ما رأى مستقل و آزادى نداريم كه بتوانيم با كمال نفوذ به مصلحت وقت خويش رفتار كنيم . به عبارت اخرى در اين مملكت ما حكومت نمىكنيم بلكه سايرين ما را اداره مىكنند . « 1 »
اين بود بيانات محمد على . حالا ما به توضيح و تشريح اين بيانات نمىخواهيم بپردازيم و با تطبيق آنها به احوال ، روحيه و اطلاقيهء امروز خود كار نداريم . فقط نظر دقت اشخاص را كه نيك و بد اين مملكت بسته به اقدامات آنها و آتيهء ايران در دست آنان است به اين كلمات جلب نموده و مىگوئيم كه خود معناى اين كلمات را سنجيده و در آن درست دقت و تعمق كنيد . »
همراهان محمد على شاه
فعلا شاه ماضى با تشريفات سلطنتى به وطن ثانى خود ادسا وارد شد . از قرار معلوم با امپراطور كه حالا براى معالجهء امپراطريس در قصر و عمارت ليواديا است ملاقاتى خواهد كرد . امير بهادر و كسانش با موقر السلطنه ، مجلل السلطان ، سردار ارشد از همراهان شاه خارج [ شدند ] و گفتند اطريش رفتند . اختر الدوله را عباد شيروانى قوام التجار شياد شيطان در درشكه گذاشته . . . تسليم سردار ارشد با غيرت ما كرد . فقط از خدمتگزاران باوفاى شاه همان مختار الدولهء كاشى « 2 » است . آقا عبد الله خواجه و يكى دو نفر
هامش
( 1 ) - اين بيانات اخير شاه پس از آنكه در چند ورق ديگر راپرتهاى پلكنيك لياخف قرائت شود به خوبى مسئله را واضح مىكند و صدق قول اعليحضرت را مدلل مىدارد . ( يادداشت مؤلف در حاشيه )
( 2 ) - ميرزا ابو تراب خان كه خانوادهء او اكنون نام خانوادگى مختار معصومى دارند ( م . سالور )
خوشبختانه در سال 1375 مقاديرى از اسناد مختار الدوله كه غالبا بازمانده از دستگاه محمد على شاه و مربوط به اوست توسط يكى از افراد اين خاندان به كتابخانهء مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران رسيد و دكتر اصغر مهدوى و اينجانب مصدق ضرورت تهيهء آنها شديم . ( ايرج افشار ) .