اين شعر ، همچنانكه از شواهد ضمنى معلوم مىشود ، پس از 551 ق ( - 1156 - 57 م . ) و احتمالا همچنانكه خانيكوف حدس مىزند ، در سال بعد سروده شده است .
اندكى بعد ، خاقانى در بازگشتن به شروان ، خواه به سبب افزايش اعتماد به نفسش ( كيفيتى كه هرگز از آن دچار كمبود نبود ) يا به تهمت جستجوى حامى تازهيى كه بدگويانش به دو بستند ، اسباب رنجش اختسان شروانشاه را فراهم ساخت و به فرمان او در قلعهء شابران زندانى شد و در آنجا قصيدهء معروفش حبسيه را نوشت كه خانيكوف در ص 113 - 128 يادداشتش آن را نقل كرده است . از مدت زندانى بودن و حوادث بعدى زندگى خاقانى تا به هنگام مرگش در تبريز در سال 582 ق ( - 1185 م « * » ) اطلاعات ناچيزى داريم ، ولى از اشعارش درمىيابيم كه حاميش اختسان و همسرش و يكى از پسرانش به نام رشيد را كه كودكى كمتر از دهساله بوده ، از دست داده است . در ذكر مرثيهيى كه خاقانى از مرگ همسرش ياد مىكند .
خانيكوف چنين مىگويد ( ص 49 ) :
« به نظر من ، شايد از ميان همه اشعار خاقانى ، اين تنها مورديست كه او خواسته است خود را مجسم كند ، يعنى انسانى خوب و حساس را . اندوه موجب شده است تا فضل فروشى خود را فراموش كند ، و شعرش مشحون از تعبيرات مشكل و صنايع لفظى نيست ، بلكه راست به دل خواننده مىنشيند و او را به مصيبتى خانوادگى علاقهمند مىسازد ، كه هفت قرن از آن مىگذرد . »
خاقانى در مقبرة الشعراى سرخاب ، در نزديكى تبريز ، ميان ظهير الدين فاريابى و شاهغور اشهرى به خاك سپرده شد و خانيكوف در 1855 به وسيلهء دو مرد سالخوردهء تبريزى مطلع شد كه آنان مقبرهء او را به ياد دارند كه تا پيش از زلزلهء بزرگى كه بسيارى از آثار اين گورستان را ويران ساخت هنوز برپا بود . با اين حال حفاريهايى كه او سال بعد براى يافتن نشانهيى از آن انجام داد ، با شكست مواجه
هامش
( * ) اين تاريخ هم به وسيله عوفى در لباب ، هم در تاريخ گزيده و نيز به وسيلهء دولتشاه داده شده است . براى تواريخ ديگر كه به 595 ق ( - 1198 - 99 م ) مىرسد ، يادداشت خانيكوف ص 55 را ببينيد . از آنجا كه اختسان تا 583 ق زنده بوده و خاقانى پس از او زيسته است ، خانيكوف نتيجه مىگيرد كه تواريخ متأخر مرجح است .