جامعيت سعدى
مسلما افسون واقعى سعدى و راز مقبوليت او نه در ثبات ، بلكه در جامعيتش نهفته است . در آثار او مطالبى مطابق ذوق هر عالى و دانى و عارف و عامى وجود دارد و از اوراق او مىتوان از يكسو عقايدى درخور اكهارت
Eckhardt
يا توماس اكمپيس
Thomas Kempis
يا از ديگر سو شايان سزار برژيا
Caesar Borgia
گلچين كرد . نوشتههاى او ذره جهانيست
Microcosm
از مشرق زمين ؛ همچون مناظر عالى و بسيار پليد آن ، و بىدليل نيست كه از شش قرن و نيم پيش تاكنون هرجا كه زبان فارسى تدريس مىشود ، به عنوان نخستين كتابها در دست نوآموزان جا گرفته است .
آثار سعدى
تا اينجا تقريبا تنها از دو اثر بسيار معروف و رايج سعدى ، گلستان و بوستان صحبت كردهام ، ولى بهجز اينها ، او داراى كلياتيست شامل قصايد عربى و فارسى ، مراثى ، ملمعات ، ترجيع بندها ، غزليات منقسم به چهار گروه : يعنى غزليات قديم ، طيبات ، بدايع ، و خواتيم ، بعلاوهء رباعيات ، قطعات ، ابيات ، هزليات ، و برخى رسالات منثور از جمله سه موعظهء هزلى با ركاكتى باور نكردنى ( خبثيات ) ، چندين رساله خطاب به صاحب ديوان ، وزير هلاكو خان مغول و جانشين شمس الدين محمد جوينى ، برخى حكايات سرگرم كننده ولى نه عالى به نام مضحكات ، پندنامهيى به سبك عطار و ديگران .
سعدى زباندان
بحث مشروح يا ارائهء نمونههايى از هريك از اين زمينههاى گوناگون فعاليت سعدى مسلما غير ممكن خواهد بود . همچنانكه فهرست بالا چندان كامل نيست ، زيرا مشهور است كه سعدى اولين شاعريست كه به زبان هندوستانى يا اردو شعر سروده ، به زبانى كه مطالبى از آن را ظاهرا در سفر هند آموخته بوده است ، و من