تحصيلات و سفرهاى سعدى
دكتر اته در مبحث ادبيات فارسى كه در ج 2 ( ص 212 - 368 ) تتبعات فقه اللغهء ايرانى
Grundriss der lranuschen philologie
چاپ شده و حاوى بهترين اطلاعات دربارهء سعديست كه مىشناسيم ، گويد ( در ص 292 - 296 ) كه سعدى پس از مرگ پدر تحت سرپرستى سعد بن زنگى اتابك فارس قرار گرفت . جلوس اين شخص در سال 591 ق ( - 1195 م ) صورت گرفته و سعدى تخلص خود را به افتخار نام او برگزيده و اندكى بعد براى ادامهء تحصيلات به مدرسهء نظاميهء بغداد فرستاده شده است .
نخستين مرحله زندگى او
اين نشانهء شروع اولين مرحله از مراحل سهگانهييست كه دكتراته زندگى او را بدان تقسيم كرده است ، يعنى مرحلهء تحصيل كه تا 623 ق ( - 1226 م ) ادامه يافته و اكثر در بغداد بوده است . حتى در اثناى اين مرحله نيز ، چنان كه از حكايتى در باب پنجم گلستان مستفاد مىشود ، سفرى دراز به كاشغر كرده و به گفتهء خويش در « سالى ( كه ) محمد خوارزمشاه رحمة اللّه عليه باختا براى مصلحتى صلح اختيار كرد » بدانجا درآمده و اين اتفاق در حدود 606 ق ( - 1210 م ) رخ داده است . همچنانكه از اين داستان درمىيابيم ، حتى در آن هنگام نيز آوازهء وى بر اين پاسداران دوردست مرزهاى شمال خاورى اسلام سبقت گرفته است و اين امريست نه تنها از آنرو مهم كه نشان مىدهد وى توانسته است در عين جوانى و در بيست و شش سالگى شهرت و اعتبار خود را مسجل سازد ، بلكه مؤيد نظريست كه دربارهء سرعت انتشار علوم و اخبار در اقصاى بلاد اسلام در اين عصر ، قبلا اظهار داشتهام .
سعدى هنگامى كه در بغداد بود تحت تأثير صوفى نامدار شيخ شهاب الدين سهروردى متوفى 622 ق ( - 1234 م ) قرار گرفت ، كه از زهد عميق و عشق فدا - كارانهاش نسبت به همنوع در يكى از حكايات بوستان ياد مىكند . چنان كه از حكايت ديگرى در باب دوم گلستان مىفهميم شمس الدين ابو الفرج بن الجوزى شخصيت