چيز با ارزشى نيست كه به خاطر آن خود را با ناصر خسرو مقايسه مىكند كه براى آنكه روى شوم بدخواهان نبيند از دنيا كناره جسته و « چون لعل خود را در بدخشان پنهان كرده است » .
تاريخ وفات عطار
دربارهء مرگ عطار در ميان تذكره نويسان اختلاف خارق العادهيى وجود دارد .
درحالى كه قاضى نور اللَّه شوشترى مرگ او را در 589 ق ( - 1193 م ) ذكر مىكند ، و فهرست قديمى نسخ خطى موزهء بريتانيا ( ص 84 ) در 597 ق ( - 1200 - 1201 م ) ، دولتشاه ( نگاه كنيد به ص 192 از چاپ اينجانب ) تاريخ 602 ق ( - 1205 - 6 م ) را به عنوان يكى ديگر از اين تاريخها مىآورد . حال آنكه اين تاريخ با داستانى كه او در صفحهء بعد دربارهء مرگ عطار به دست مغول در اثناى تسخير نيشابور در 627 ق ( - 1229 - 30 م ) ذكر مىكند منافات كامل دارد . دولتشاه تاريخ ديگرى هم مىدهد ، 619 ق ( - 1222 م ) كه عيناً تاريخيست كه تقى الدين كاشى داده ، حال آنكه حاجى خليفه و امين احمد رازى هردو تاريخ 619 و 627 را ذكر مىكنند . به نظر مىرسد كه اين تاريخ اخير مقبولتر است و هشت مرجع ( غالباً بالنسبه جديد ) هوادار آن است « * » حال آنكه تاريخ باز هم متأخرى ، يعنى 632 ق ( - 1234 - 35 م ) نيز به وسيلهء حاجى خليفه ذكر شده است .
بنابراين ملاحظه مىشود كه اختلاف ميان تاريخهاى اقدم و اخير كه براى مرگ عطار ياد شده كمتر از چهل و سه سال قمرى نيست و به كار تذكره نويسان اخير هيچ اعتمادى نمىتوان داشت . براى مطمئنترين سند بايد به شواهد موجود در آثار خود شاعر متكى باشيم . اين كار ما را قادر مىسازد تاريخ وفات او را درهر حال در محدودهيى تنگتر قرار دهيم . گرچه به سختى مىتوان باور كرد ، همچنانكه برخى تذكره نويسان خاطر نشان كردهاند ، عطار تا صد و چهار ده سالگى زندگى كرده باشد ،
هامش
( * ) گرچه همهء اينها همچنانكه ميرزا محمد خاطر نشان مىكند ، اطلاعات خود را از يك مأخذ گرفتهاند ، يعنى از نفحات الانس جامى .