در آثار تذكره نويسان اطلاعات موثق دربارهء زندگى شيخ عطار سخت اندك است ؛ عوفى كه در لباب الالباب مقالهء پوچى دربارهاش دارد ، او را در سلك شعراى بعد از عهد سنجر ذكر كرده ( ج 2 ، ص 337 - 9 ) ؛ يعنى پس از 552 ق ( - 1156 م ) و اين امر كه عطار اغلب در اشعار خود از سنجر مانند اشخاص متوفى صحبت مىكند ، خود دليلى است بر آن . به علاوه ، لباب كه مسلماً در حدود 617 ق ( - 1220 - 21 م ) تأليف شده بود ، از عطار مانند شاعرى صحبت مىكند كه هنوز در حال حيات است . او بهطورى كه از يك فقرهء لسان الغيب معلوم مىشود ، در نيشابور متولد شده ، سيزده سال از كودكى خود را در جوار مرقد امام رضا گذرانده ، سفر بسيار كرده و رى ، كوفه ، مصر ، دمشق ، مكه ، هند و تركستان را ديده ، و سرانجام يك بار ديگر در موطن خويش مقام گزيده است . او خود گويد كه سى و نه سال از عمر خود را به گرد آوردن اشعار و اقوال اولياى صوفيه صرف كرده و هرگز هنر شاعرى خود را به مدح نيالوده است . او نيز همچنانكه در اشترنامه گويد ، مانند ابن العربى و ابن فارض پيغمبر را در خواب ديده و از او هدايت و بركت يافته است .
يكى از آخرين آثار او مظهر العجايب است ( اين لقبيست كه به على بن ابيطالب داده شده و اين منظومه نيز به دو اختصاص دارد ) كه به گفتهء ميرزا محمد ( چون من دسترسى به كتاب ندارم ) هم به خاطر تمايلات نيرومند شيعى و هم تنزل محسوس سبك او نسبت به آثار قبلى بسيار قابل توجه است ، ظاهراً تدوين اين كتاب خشم يكى از فقهاى سنى سمرقند را برانگيخته و روح موذى او را تكان داده ، و او كتاب را محكوم به سوختن و مؤلف را ملحدى واجب القتل دانسته است . كار بدينجا خاتمه نيافت ، بلكه او عطار را در نزد براق تركمان « * » به بىدينى متهم كرد و به تبعيد واداشت ، و عوام را تحريك كرد تا خانهاش را ويران كردند و اموالش را به يغما بردند . پس از اين ظاهراً عطار در مكه منزوى شده و آخرين اثرش لسان الغيب را تأليف كرده ، و اين منظومه - ييست كه در آن همان آثار تحليل قوا و كهولتى كه ذكر شد نمايان است . در آن هيچ
هامش
( * ) يكى از اعقاب گور خان از اميران خوارزمشاه كه در 619 ق ( - 1222 م ) بر كرمان دست يافت .