صوفيانه ، و معجزهيى كه قدوسيت او پس از مرگش بر پدر منكرى ظاهر شد . درنظر من اين داستانها بديعه پردازيهاى صرف دولتشاه و امثال اوست ، ولى علاقهمندان مى - توانند آنها را در كتاب سر گور اوزلى به نام ملاحظاتى در شرح حال شعراى ايران ( لندن ، 1846 ، ص 236 - 43 ) پيدا كنند .
حوزهء محدود ملاحظات فعلى
چنان كه گفته شد ، اغلب آثار متعدد عطار چاپ نشده ، مگر چاپ سنگى لكهنو در 1872 م كه بدبختانه من آن را ندارم . پيش از اينكه بتوان كار اين صوفى بزرگ را حتى در نهايت ايجاز توصيف كرد ، اقدامات اوليهء فراوانى لازم است ، و من كه از چند كتابخانهيى كه در اين كشور نسخههاى خطى آثار او را در اختيار دارند ، بدورم ناچارم ( از آنجا كه ديگر نياز به گفتن چيزى دربارهء تذكرة الاوليا يا پندنامه نيست ) به ملاحظاتى دربارهء برجستهترين مثنوى عرفانيش منطق الطير اكتفا كنم ، زيرا چنان كه قبلا گفتم چاپ نفيسى از اين كتاب به وسيلهء گارسن دو تاسى در دست است . اين محقق در مقدمهاش ترجمهء بيست و چهار بيت شعرى را كه از بناى آرامگاه شاعر رونويسى كرده ، به دست مىدهد ، ولى از آنجا كه اين بنا در اواخر سدهء نهم ( - پانزدهم ميلادى ) به فرمان سلطان ابو الغازى حسين ساخته شده است ، و اين شخص در 871 - 910 ق ( - 1468 - 1506 م ) بر خراسان حكومت مىكرده ، شعر فوق داراى سنديت مهمى نيست و ارزش آن را ندارد كه براى بر طرف كردن تناقضهايى كه ارائه مىدهد سعى شود .
منطق الطير
منطق الطير منظومهييست تمثيلى بالغ بر 600 ، 4 بيت . موضوع آن جهد مرغان است در طلب سيمرغ ناپيدا . حالت مرغان كنايتيست از سير صوفى ، و سيمرغ اشارتيست به خدا « حق » . كتاب با مناجات مرسوم آغاز مىشود ، شامل ستايش خدا ، پيغمبر و خلفاى اربعه و اين نشان مىدهد كه شيخ در اين هنگام سنى مؤمنى بوده است .