فصوص الحكم و فتوحات المكيه است كه اولى در 628 ق ( - 1230 م ) در دمشق نوشته شده و بارها در ممالك مختلف اسلامى چاپ ، ترجمه و تشريح و تفسير شده است ، و دومى نيز كه اثرى مفصل است در مصر به چاپ رسيده . كاملترين گزارش زندگى او كه مىشناسم در نفح الطيب من غصنى الاندلسى الرطيب المقرى آمده ( چاپ قاهره ، 1302 ق - 1884 - 85 م ، ج 1 ، ص 397 - 409 ) و نيز شرح حال كامل او را جامى در نفحات الانس ( چاپ ناسوليز ، ص 633 - 45 ) داده است . او مانند بسيارى از صوفيان شاعر بود ، بسيارى از اشعارش در نفح الطيب نقل شده و ديوانش را ميرزا محمد شيرازى در بمبئى در 244 صفحه چاپ كرده است . جامى اشعار او را « غريب و لطيف » توصيف مىكند . بسيارى از ائمهء فقها او را مظنون به الحاد مىدانستند . در مصر چندين بار براى كشتن او كوشيدند ، ولى مريدانش نيز هم بسيار بودند و هم پرشور و امروز هم ، حتى در ايران شيعى ، از نفوذ بزرگى برخوردار است ؛ شايد نفوذى برتر از هر مرشد ديگر . او مدعى بود كه در خواب با پيغمبر سخن گفته ، از دست خضر خرقه پوشيده و از اسرار كيميا و اسم اعظم آگاه است . با عمر بن الفارض شاعر صوفى آشنا بود و از او اجازه خواست تا بر قصيدهء تائيهاش شرحى بنويسد و آن يك جواب داد :
« كتاب فتوحات المكيهء تو خود شرح همانست . » به ارزش رويا و به قدرت انسان در تعبير آنها به ميل خويش ايمان داشت . او گفت :
« بندهء خدا را واجب است كه ارادهء خويش را براى تمركز رؤياهايش به كار گيرد تا زمام انديشه به دست آرد و در خواب نيز چون بيدارى بر آن فرمان راند . آنگاه كه مرورا اين تمركز حاصل آيد و منش او شود ، ثمرات آن را در برزخ بيابد و از آن سود بسيار برد . ازينرو انسان را جهاد مىبايد تا اين حال دريابد ، زيرا به خواست خدا آن را سود بسيار است . »
سبك او پيچيده است ، به شيوهء حكماى الهى و متصوفين مسلمانى كه اگر نمىخواستند به سرنوشت حسين بن منصور حلاج و شيخ شهاب الدين سهروردى مقتول دچار شوند ، بايستى عقايد آنان هميشه در لفافهء كلماتى درمىآمد كه بيش و كم درخور تأويلات متسنين بود . مثلا يكبار شيخ محى الدين به خاطر سرودن شعر زير مورد باز
تاريخ ادبيات ايران از فردوسى تا سعدى ( فارسى ) — صفحة 185
مساهمون: ادوارد براون
ص١٨٥