همچنانكه ديديم در كتابخانههاى با شكوهش سرگرم كار بود و بعدا هنگامى كه وحشت حملهء مغول او را شتابان روانهء موصل مىكند ، به ستايش شهر مرو مىپردازد .
در بهار 621 ق ( - 1224 م ) در موصل اثر عظيمش معجم البلدان را تدوين مىكند كه گرانبهاترين كتاب مرجع براى همهء علاقهمندان به جغرافيا و بسيارى از مطالب مربوط به تاريخ آسياى غربيست ، همچنانكه قسمت مربوط به ايران كه در اثر باربيه دومينار
Barbier de Meynard
به نام قاموس جغرافيايى ، تاريخى و ادبى ايران و ممالك همجوار آن -
Dictionaire Geographique , historique et litteraire de la Perse et des Contrees adjacentes
( پاريس ، 1871 ) براى غير خاور شناسان مورد بحث قرار گرفته ، در دست است . او همچنين مؤلف دو اثر جغرافيايى ديگر است ، مراصد الاطلاع ( كه توسط
Juynboll
در ليدن منتشر شده 1850 - 64 ) و مشترك كه از اماكن مشترك الاسامى بحث مىكند و به وسيلهء ووستنفلد خستگى ناپذير در 1846 در گوتينگن منتشر شده است . علاوه بر اينها ، ياقوت تذكرهيى از اهل فضل تأليف كرده است به نام معجم الادبا كه بخشى از آن به وسيلهء د . س . مرگليوث در سلسلهء انتشارات اوقاف گيب چاپ شده ، و اثرى نيز دارد در علم انساب . فون كرمر در ص 433 - 6 . ج 2 كتاب دلكش خود تاريخ فرهنگ شرق
Culturg eschichte des Orient
از ياقوت تجليلى خوب و شايسته كرده است .
قزوينى
جغرافيدان و جهانشناس ديگر زكريا بن محمد بن محمود قزوينى است كه كارش جنبهء علمى كمترى دارد . او مؤلف دو اثر است ( كه هردو را ووستنفلد در 1848 - 49 منتشر كرده ) . يكى از اينها عجايب المخلوقات نام دارد و از منظومهء شمسى ، ستارگان و ديگر اجرام سماوى ، جانوران ، گياهان و كانيها گفتگو مىكند ، و نيز شامل بخشى دربارهء انواع مختلف ديوان و اجنه است . كتاب ديگرش به آثار البلاد موسوم است و كمابيش توصيف منظمى است از بلاد ممالك مختلف معلوم در نزد مسلمين آن