يكى از آخرين آثار او رسالهييست در رد لذات دنيوى كه در 604 ق ( - 1207 م ) در هرات تأليف كرده است . يكى از آثار نجومى او كه در اصل به زبان فارسى نوشته شده به علاء الدين خوارزمشاه تقديم شده و ازينرو الاختيارات العلائيه نام دارد همچنانكه دايرة المعارفش كه به نام همين حكمران در 574 ق ( - 1178 - 9 م ) تأليف شده به فارسيست .
نصير الدين طوسى
از نصير الدين طوسى نيز در فصل سابق ياد كردهايم . او به سال 597 ق ( - 1200 م ) « * » همچنانكه از نسبتش برمىآيد در طوس زاده شد . چنان كه ديديم ، او چندى بر خلاف ميلش در ميان ملاحده بوده است ، هنگام تسليم الموت و ميمون دز در خدمت هلاكوى مغول درآمده و به وسيلهء او به مقامات عالى نايل شده است . در همراهى با سپاهيان مغول كه بغداد را ويران كردند ، او توانست از غارت بسيارى كتابخانهها ، كتابخانهء خود را غنى كند ، كه سرانجام به گفتهء اين شاكر ( فوات الوفيات ، ج 2 ، ص 149 ) موجودى آن به 000 ، 400 مجلد بالغ شد . او بر خواجهء وحشيش نفوذ فراوانى داشت ، زيرا هلاكو پيش از اتخاذ هر تصميمى با وى مشورت مىكرد تا از موافقت كواكب مطمئن شود . يكبار او با به بازى گرفتن موهوم پرستى هلاكو خان ، علاء الدين جوينى صاحب ديوان و جمعى ديگر از بزرگان را از مرگ نجات داد . در ساختمان رصدخانهء معروف مراغه كه در 658 ق ( - 1259 م ) آغاز شد ، گروهى از فضلا دستياريش كردند ، كه او نامشان را در زيج ايلخانى برمىشمارد . او در ذيحجهء 672 ق ( - ژوئن 1274 م ) در بغداد وفات يافت . او در موضوعات دينى ، فلسفى ، رياضى ، طبيعى و نجومى نويسندهيى خلاق بود و آثارش را كه بروكلمان برشمرده ( ج 2 ، ص 508 - 12 ) كمتر از پنجاهوشش نيست . البته بسيارى از آنها به زبان عربى است ، كه هنوز در آن زمان در شرق مسلمان در حكم زبان لاتين براى اروپاييان به شمار
هامش
( * ) به گفتهء ابن شاكر . نمىدانم بروكلمان ( ج 1 ، ص 508 ) به استناد چه كسى 607 ق ( - 1210 ) را ذكر مىكند .