زمان ، كه به ترتيب الفبايى در هفت اقليم مرتب شده و از اقليم اول در آن سوى استوا آغاز مىشود و به اقليم هفتم در اقصى ممالك شمالى پايان مىيابد . كتاب اولى از اين دو در شرق بسى معروفتر است و نسخ خطى آن هم به صورت اصلى و هم ترجمه فارسى ، اغلب با مينياتورهايى رواج دارد . بااين حال ، دومين كتاب در واقع بسيار مهمتر و جالبتر است ، زيرا نه تنها حاوى مقدار زيادى اطلاعات سودمند جغرافيايى است ، بلكه بسيارى مطالب گرانبها در شرح احوال دارد ، از جمله در زير نام بلاد متعلق به بسيارى از شاعران ايران از قبيل انورى ، عسجدى ، اوحد الدين كرمانى ، فخرى گرگانى ، فرخى ، فردوسى ، جلال طبيب ، جلال خوارى ، خاقانى ، ابو طاهر خاتونى ، مجير بيلقاتى ، ناصر خسرو ، نظامى گنجوى ، عمر خيام ، ابو سعيد بن ابى الخير ، سنايى ، شمس طبسى ، عنصرى و رشيد الدين وطواط . اطلاعات جغرافيايى نيز ، گرچه از نظر صحت فروتر از آنهاست كه به وسيلهء ياقوت و جغرافيدانان متقدم ارائه شده ، سرشار از مطالب جالب و سرگرم كننده است . اين بسيار عجيب است كه گرچه در آن ذكرى از انگلستان نشده ، اقليم ششم حاوى مقالهيى دربارهء ايرلند است ، و مطالبى دربارهء صيد نهنگ ، درعين حال شرح مبسوطى به روم اختصاص يافته است . در اقليم هفتم به آزمايش هايى برمىخوريم كه براى اثبات بىگناهى متهم در ميان فرانكها مرسوم بوده است از قبيل افكندن در آب يا آتش و جنگ تن بتن ، و نيز به مطالبى دربارهء افسونگرى ، و يافتن و سوزاندن جادوگر ، و تنگهء وارانگ
Varangian Fiord
. مسلما كتابهاى انگشت شمارى را به عربى مىشناسم كه خواندنىتر و سرگرم كنندهتر از اين باشد .
به عبارت دقيقتر ، اين كتاب خارج از عصر مورد بحث اين مجلد قرار دارد ، زيرا نخستين تحرير آن در 662 ق ( - 1263 م ) تنظيم شده و تحرير دوم كه بهطور چشمگيرى تصحيح و تفصيل يافته در 675 ق ( - 1276 م ) . مؤلف در 600 ق ( - 1203 م ) در قزوين تولد يافته ، در 628 ق ( - 1232 م ) چندى در دمشق بهسر برده و در زمان مستعصم خليفهء آخرين ، قاضى واسط وحله شده و در 682 ق ( - 1283 ) درگذشته است . عجايب - المخلوقات او به عطا ملك جوينى مؤلف تاريخ جهانگشا تقديم شده است .