سنگى شده است ، ولى اين دسته از آثار عموما به صورت نسخ خطى موجود است . در عين حال ، نوع ديگرى از تاريخ محلى وجود دارد كه به عبارت دقيقتر بايد آنها را تذكرهء محلى خواند . اين آثار عموما از مردان برجستهيى كه از شهر يا ناحيتى خاص برخاستهاند به ترتيب الفبايى گفتگو مىكند . از اين قبيل است كتابى كه به وسيلهء ابن خطيب ( 393 - 462 ق - 1002 - 1071 م ) در چهارده مجلد دربارهء فضلاى بغداد به عربى تأليف شد . ابو عبد اللّه محمد الدبيثى كه در 637 ق ( - 1239 م ) درگذشت ، در عصرى كه مورد بحث ماست ذيلى نيز بر اين كتاب به عربى نوشت . اين كتاب تا آنجا كه معلوم شده به صورت كاملش موجود نيست ، بخشى از آن در كتابخانهء پاريس است و بخش ديگرى به گمانم در كتابخانهء كمبريج . اين كتاب در پشت جلد به ابن خطيب منسوب شده ، ولى همچنانكه در بالا گفتيم او در 462 ق ( - 1071 م ) درگذشت ، حال آنكه اين كتاب حاوى مطالبى مربوط به سال 615 ق ( - 1218 - 19 م ) است ، ازينرو مسلما نمىتواند اثر وى باشد ، بلكه يقينا ذيل آن است . اين مجلد كه داراى قطر معتنابهيست ، فقط به يك حرف ( عين ) الفبا اختصاص دارد ، ازينرو اين اثر بايد داراى حيطهء وسيعى بوده باشد .
جغرافيا و سفرنامهها
ياقوت
در اين هنگام به كتابهاى جغرافيا و سفرنامه مىرسيم كه در اينجا سهتا را ذكر مىكنم كه هرسه به زبان عربيست . مهمترين آنها كه در فصل قبل بارها بدان اشاره كردهام فرهنگ جغرافيايى عظيم ياقوت به نام معجم البلدان است . اين كتاب را ووستنفلد در شش مجلد منتشر كرده است ( 1866 - 71 ) . ياقوت بن عبد اللّه در 575 ق ( - 1179 م ) از پدر و مادرى يونانى متولد شد و ازينرو رومى خوانده شده است . او در كودكى به اسارت رفت و به تاجرى از مردم حماة فروخته شد و بدان سبب حموى نسبت يافت . او تربيتى عالى يافت و سفرهاى بسيار كرد . سفرهاى او از جنوب شرقى تا جزيرهء كيش در خليج فارس و از شمال شرقى تا خراسان و مرو امتداد يافت و در آنجا