دويست باب دكاكين دارد و روىهمرفته يك قصبهء بسيار كوچكى است . خانهها غالبا از خشت خام و بعضى خانههاى آجرى و سنگى نيز پيدا مىشود . يك عدهء كمى بالغ بر سى چهل نفر كليمى هم دارد .
از مدرسه و آثار تمدن هيچگونه اثرى نيست . مردمش فوق العاده متعصب و بىسواد و موهومپرست و بدسليقه هستند و غالبا يك دشنه پر كمر و بعضى « ماوزر » در كمر دارند . هواى آنجا در تابستان از بوشهر به مراتب گرمتر و آب آن از چاه و مشروب است . نخيلات زيادى دارد . طول نخيلات و درختزار آن از دو ميل متجاوز است و اينجا مركز حكومت دشتى و دشتستان مىباشد .
دواير دولتى كه عبارت از حكومت و قشونى و تلگرافخانه و ماليه و بلديه و پستخانه باشد تمام در كاروانسراى مشير الملك منزل دارند و اين نقطه در خارج شهر سر راه بوشهر واقع شده و كاروانسراى مزبور را مرحوم مشير الملك شيرازى از سنگ و آهك بنا كرده . سنگ عمارات عموما تراش و قسمت سردر و دو طرف يمين و يسار او داراى دو مرتبه [ است ] و اطاقهاى متعدد دارد و پائين هم علاوه بر اطاقها طويلههاى بزرگ درست كرده . چهار برج محكم خيلى مرتفع نيز در چهار گوشهء اين بناى مربع ساخته است كه در كمال استحكام [ است ] . ولى يك قسمت آن مختصر خرابى پيدا كرده است . معروف است مشير الملك شصت هزار تومان در آنوقت به مصرف اين بنا رسانده است و الحق يك آثار خوبى است و كاروانها نيز به آنجا مىآيند . محصولات عمدهء برازجان خرما و تنباكو است . درميان تنباكوها تنباكوى معروف آن « دخترپيچ » موسوم است و هندوانه و بادنجان ، خيار ، تربزه و سبزيجات ديگر به عمل مىآيد . درختهاى اينجا خرما و گز و گل ابريشم و كنار و يك رقم درخت كه « كوير » مىنامند [ مىباشد ] .
يك بوتهء پنبه ديدم كه به مراتب تعجبآميز [ تر ] از كرچك احمدى بود و پرسيدم گفتند سه سال قبل كاشته شده و ارتفاع آن از دو ذرع كمتر نبود و قطر چوب آن سه گره و جوزقهاى او را ديدم كه هنوز نارس بود . اظهار داشتند كه در زمستان برگهاى او ريخته و در بهار مجددا سبز مىشود . و بادنجان را هم بعد از كاشتن و چيدن حاصل آن باد برگهاى آن را خزان كرده و خشك مىكند ، در بهار مجددا شاخههاى خشك شده را از روى خاك بريده و ريشهء آن دوباره سبز شده و حاصل مىدهد . اگر آب براى اين اراضى طلاخيز تهيه شود و سرپرست دلسوز داشته باشد
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 560
مساهمون: ايرج افشار
ص٥٦٠