داراى معادن مهم نفت است مىشود ، به مقدمهء يك گردنهء كوچكى مىرسد كه راه آن خوب است و پرتگاهى ندارد .
از آنجا گذشته مقدارى در عمق دره راه امتداد يافته و بعد از طى راهى كه در طول آن چهار پل كوچك چوبى براى جريان آب بارانها درست شده مىرسد به پل مشيرى كه شش چشمه [ دارد ] و از سنگتراش و آهك در كمال استحكام بنا شده و بر روى رودخانهء دالكى است . از آنجا نيز عبور كرده و پس از طى مسافتى كه در طى آن چهار پل چوبى ديگر مشاهده مىشود مىرسد به يك تونلى كه در ارتفاع گردنه به طول پانزده بيست ذرع درست شده و اين خط راه را به عمق دره منتهى نموده و از دامنهء كوههاى كتل ملو شروع مىشود و راه آن بسيار سخت و غالبا خراب [ بود ] و بارندگى خيلى از جاهاى آن را صدمه زده بود . مخصوصا در پيچها اوتوموبيل را به زحمت بايستى عبور داد .
به زحماتى از كتل ملو عبور [ كرده ] و بعد از ظهر بالاى رودك رسيده قدرى نان و چاى صرف شد و عدهاى از آنجا به كتل رودك فرستاديم و با زحماتى زياد از كتل رودك نيز عبور نموده رسيديم به كاروانسراى كمارج . عوض قلى كمارجى و عدهاى از اهالى ايستاده گوسفند قربانى كردند و به خواهش مشار اليه رئيس براى ناهار به كمارج رفتند .
قريهء كمارج به فاصله يك ميل از كاروانسرا و راه جديد دور [ است ] و در جلگه ديده نمىشود و سر راه قديم واقع است و قريب يكصد و پنجاه خانوار دارد . نه قلعه در آنجا ديده شد كه مهمتر از همه قلعهء قلى كمارجى معروف به منتصر ديوان است كه يك قسمت از آن را چندى قبل ادارهء قشونى پس از تصرف خراب كرد ، ولى بروج آن به حال خود باقى است و ارتفاع يكى از آنها متجاوز از بيست ذرع [ است ] . هيچيك از بروج كمتر از ده ذرع ارتفاع ندارد و بناى آنها با سنگ و آهك است . و در كوههاى اطراف آنجا ميش و قوچ و كبك و تيهو زياد است و عسل بسيار ممتازى داشت . ناهار را خورده حركت كرديم .
چيزى به غروب نمانده بود . در گردنهء تنگ تركان كبك زيادى بود . از بالاى تنگ تركان رودخانه و صحراى شاپور مشاهده مىشود كه سواحل هردو طرف رودخانه سبز و خرم و بانزهت است . بالاخره مقارن يك ساعت از شب گذشته وارد
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 563
مساهمون: ايرج افشار
ص٥٦٣