تأثير آن در ترشحات بدنى : اولا در سيلان و زيادتى بزاق دهان و شير زنان و در چندين قسم اسهال وبائى و سلّى و در كم كردن ادرار مرضى مثل ديابطوس قندى و دولاب و در بعضى نزف الدّمهاى عصبانى و ترشحات مجراى تنفس و زكام و در زخمهاى كوفتى و خناريزى مخلوط با ادويهء مخصوصهء آنها ، و در بعضى مسمومين يا مسمومات نباتى مانند قارچ سمّى و طايفهء كلشيك و سورنجان و معدنى مانند مس و انتيمون و غيره و در ملذوعين حيوانات سمّى مفردا و يا مركّب با ترياقات عديده داده مىشود .
ترياك غير از آنچه ذكر شد در چندين مورد متعدّدهء معين عمل ادويه و مانع از تأثير دواهاى سمّى ديگر بوده معدههاى حسّاس را بر استعمال و ادخال دواهاى محرّك متحمّل كرده در صورت ضرورت ميل و اشتها را كم مىنمايد .
از آنجائى كه هيچ دوا در بدن نمىماند بلكه بايد بعد از بخشيدن اثر خود زود و يا دير از يك و يا از مخرجهاى متعدد بدن بيرون بيايد لهذا ترياك هم با عرق و نفس بيرون مىآيد . چنانچه بوى مخصوص آن از عرق و نفس ترياكيها به مشام همهكس رسيده و با ادرار هم خارج مىشود . چنانچه اگر يك خمس گندم مرفين را به واسطهء آبدزدك داخل بدن نمايند بعد از يك ربع ساعت تا دوازده ساعت ديگر ممكن است كه در ادرار ديده شود و اگر اندكى بعد از خوردن ترياك فصد كنند در توى خون هم معلوم مىشود .
تا اينجا حاصل تجربه و امتحانات دو هزار و هشتصد ساله را بطور اشاره و اختصار به عرض رسانده فى الجمله معلوم كرديم كه از مساعى جميلهء طايفهء حكما و از اهتمام كافيهء قوم اطبّا گياه ناچيز و مجهول و بىقدر خشخاش چقدر قدر و منزلت خوب و خوش پيدا كرده كه در جدول عطيّة الله شافى و ناجى جاى شاهداروى واقعى را گرفته ، مايهء حيات و نجات و سرمايهء عزت و افتخار چندين كرور نفوس از مريض و طبيب و كيمياگران گرديده و وسيلهء گذران برزگران و سبب سود سوداگران گشته ، كالشّمس فى وسط السّما معروف پيشگاه عام و خاص هركدام از طوايف امم و ملل روى زمين گرديده .
* * *
و از اينجا به بعد بايد بيان نمائيم كه اگر كسى سهوا و يا عمدا از آن مقدار و
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 358
مساهمون: ايرج افشار
ص٣٥٨