انتظار داشت كه مدت مزبور منفصل شده و املاك مجيد خان از دست نظربيكوفها انتزاع بشود و دو سه سال بيشتر هم به مدت اجاره باقى نمانده بود . اين اوقات نظر به ادعاى خسارتى كه نظربيكوفها از بابت مداخلهء شيخعلى خان در عمل زراعت املاك مزبوره كرده بودند كارگذاران آذربايجان بدون اطلاع و اجازهء اولياى دولت عليّه يازده سال به مدت اجارهء املاك مزبور افزوده و قرارنامه مبادله كردهاند كه يازده سال به علاوهء مدت هيجده سال املاك در دست نظربيكوفها باشد و يك كار بسيار بىقاعدهاى است كه شده است . آن جناب كه اطلاع حاصل كرديد اگر بتوانيد يكى از تجار داخله را واداريد پول نظربيكوفها را بدهد و املاك از دست آنها انتزاع شده در تصرّف آن تاجر باشد و دست تبعهء خارجه از مداخله به عمل املاك مزبوره كوتاه بشود ، خيلى خدمت بزرگ نمايانى است كه به دولت كردهايد .
هفتم - سالها بود كه وزارت خارجه با سفارت روس مشغول مذاكرده بود كه قرار بدهند تبعهء خارجه كه در ممالك ايران به مكاسب اصنافيّه اشتغال دارند مثل اصناف داخله ماليات اصنافيّه بدهند . تا اينكه پارسال سفارت روس متقاعد شد كه از تبعهء روس ماليات اصنافيّه گرفته بشود و مراسله در اين باب نوشتند كه سواد آن براى اطلاع آن جناب در خاتمهء دستورالعمل نوشته مىشود . يكى از شرايط قبول اين كار اين بود كه از تمام اصناف تبعهء داخله نيز ماليات اصنافيّه گرفته شده هيچ كس معاف نباشد . به تمام كارگذاريهاى ولايات داخله حكم شد كه موافق ماليات اصناف تبعهء داخله از اصناف تبعهء خارجه ماليات اصنافى دريافت نمايند .
در تبريز بعضى ارامنه و مهاجرين از سابق و قديم از دادن ماليات معاف بوده و اصنافى مىكردند و سفارت روس اظهار كرد يا بايد از ارامنه و مهاجرين هم ماليات اصنافيّه گرفته بشود كه با تبعهء خارجه در دادن ماليات اصنافيّه مساوات داشته باشند و الّا تبعهء روس هم نخواهند داد . به اين ملاحظه كه اگر از ارامنه و غيره ماليات گرفته نمىشد تبعهء روس هم نمىدادند و تبعهء روس كه نمىدادند از تبعهء ساير دول هم نمىشد مطالبه و دريافت شود و اين زحمات چندساله بىحاصل مىشد و اسباب يك ضرر دولت بود . به موجب امر مطاع مبارك همايونى روحنا فداه مقرر گرديد كه از تمام تبعهء داخله و ارامنه و مهاجرين وجه اصنافيّه گرفته بشود .
از ارامنه كه مطالبه شد آنها به قونسولگرى انگليس در تبريز تشبث كرده و
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 306
مساهمون: ايرج افشار
ص٣٠٦