مرحوم آقا ميرزا محمّد منشى نائينى « 1 » كه از قديمى خدمتان خاقان مرحوم و به متانت رأى و سلامت نفس معروف و مشهور بود صحبتى بر سبيل تمثيل مىداشت كه ايراد آن موجب آگاهى بر حالت اكثر اهل ايران در زمان فترت يعنى ايّام اختيار مرحوم حاجى مىشود . مىگفت اگر چنگيز خان با همه سختى و صلابت كه داشت علاوه بر عداوتى كه با عموم ايرانيان مىورزيد مخصوصا با من معاداتى داشت و همّت ملوكانه بر اخذ جريمه و اموال من مىگماشت زياده بر يك هزار و دو هزار از من و كسانم به حيطهء وصول نمىتوانست آورد . و اين مرد سليم النفس درويش نهاد با كمال ملاطفت و اظهار نهايت عطوفت و محبت پنج هزار تومان از من برده و به دست غربا و طلبكارانم [ 8 ب ] سپرده است . يكى از احبابش بيان اين اجمال و تبيان اين مقال را درخواست نمود . بر زبان آورد كه چنگيز خان جز ضبط ما يعرف و ما يملك و اخذ متصرفات من و اقوامم دسترس به چيزى نداشت و آن زياده بر مبلغ مذكور نمىبود .
اينان در به دو امر مرسوم و مقرريم مضاعف كردند و به نويد جوايز و صلات مداخل و مستمريات خارجهام نيز اميدوار ساختند . بالنصروره مخارج مقررهام را تضعيف نمودم و در سفر و حضر ملازم و مواظب بودم . براتم دادند و دام تزويرم « 2 » گشادند . به انتظار وصولش از آشنا و بيگانه استقراض كردم و فرع ده سه و ده چهار مزيدش آوردم .
اسبى چند خريدم ، آدمى چند اجير كردم و تحصيل وجوه بروات را « ز زابل به ايران ز ايران به تور » راه دور پيمودند و بىنيل مقصود مراجعت نمودند . احكام اكيده و تعليقجات جديده دادند بازشان رو به راه ولايتى ديگر نهادند . مخارج خودم در جنب مخارج سفر آنها چون بهادر برابر سعرها نمود و از هيچ طرف فلسى به كف نيامد . اينك ما يملكم به مخارج لازمه رفته و سه چهار هزار تومان [ 9 الف ] قرض نفعى بر ذمّهام استقرار يافته . مع هذا راه خلاصم بسته و رشتهء چارهء كارم گسسته است . فقس على هذا فعلل و تفعلل .
رابعا - تقريرى خوش داشت ، و نقّالى را كارگزارى مىانگاشت . اكثر اوقات خود و صاحبان مشاغل را به ذكر امثال و حكايات مىگذرانيد . لهذا امور ملكى معوّق
هامش
( 1 ) . پدر مؤلف
( 2 ) . اصل : تذويرم .