در اين وقت نيازى بيك و انور بيك كه دو سركردهء بزرگ و مؤسس مشروطيت بودند عساكر ملى را امر به اجتماع نموده از سلانيك روانهء اسلامبول كردند . در مدت سه روز ، چهل هزار قوهء مسلّح ملّى از نظام دور اسلامبول را محاصره كرده سه مطلب از سلطان خواستند :
اول مجازات مرتكبين اعمال سوء وقعهء پارلمان .
دوم نصب كابينهء قديم كه سلطان در اين وقعه آنها را عزل كرده بود .
سوم تجديد قسم عساكر شهرى در حمايت پارلمان .
چون اجراى اين مقاصد سريعا به عمل نيامد مفاسد را از سلطان دانسته در فكر چاره برآمدند . سلطان از مقاصد آنها مطلع گشته در ظاهر رقعههاى متعددى در همراهى خود به پارلمان نوشته در باطن مشغول اجراى خيالات خود بود . اعضاء پارلمان كار را ناهنجار ديده از عمارت پارلمان فرار [ و ] در سه فرسخى شهر در موقع « اياس تفانوس » مجلس سرّى برپا و در عزل سلطان به تعاطى آراء شروع كردند . اكثريت آراء در خلع سلطان قرار گرفت . به عساكر ملى امر دادند داخل شهر شده كار را تمام نمايند .
عساكر امر را اجابت [ كرده ] و به شهر داخل شده پس از اندك زد و خورد سلطان را گرفته حبس نمودند و وليعهدش رشاد افندى يعنى سلطان محمد خامس برادر عبد الحميد را به سلطنت منصوب [ كردند ] و قبل از آنكه داخل شهر شوند به تمام سفارتخانها اعلان كردند كه هرگاه سلطان بخواهد التجاء كند راه ندهند . آنها هم پذيرفتند . خود سلطان دو كشتى خود را به جهت فرار آماده كرده بود . فهميدند توپها را به طرف دريا توزيع كردند كه هرگاه فرار كند كشتيها را بمبارده نمايند .
در وقتى كه اعضاء در خلع سلطان مشغول مذاكره بودند سلطان اظهار كرده بود كه من بنفسه از سلطنت استعفاء مىنمايم بگذاريد به فرنگستان بروم . نپذيرفتند . گفتند بايد توقيف و استنطاق و بر وفق مشروطيت مجازات شويد . الحال رشاد افندى به سلطنت منصوب و سلطان سابق محبوس و در تحت استنطاق است .
ابتدا [ ى ] اغتشاش و مخالفت سلطان در روز 22 ربيع الاول و اختتامش در روز هفتم ربيع الثانى است كه فقط اين شورش پانزده روز طول كشيده است .
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 451
مساهمون: ايرج افشار
ص٤٥١