تدارك مافات را نكردند تا اينكه دچار حملات اعراب شده و به كلى رشتهء زندگانى و اخلاق ايرانيان پاره شد و علوم تاريخى آنها مدروس گرديد . آنچه از كتابخانهء ايران ، بعد از زمان اسكندر باقى مانده بود ، دستخوش نهب و غارت اعراب گرديد و اشتعال نوائر فتنهء اعراب به كلى اين خاك پاك را منقلب كرد . چنانچه عادات ايرانيها كلية به اسلوب عادات اعراب و زبان عربى قهرا مخلوط گرديد و به كلى زبان ملّى و وطنى خود را تا مدّتى از ترس اعراب متروك نموده تا فراموش كردند . بعدها كه تكلّم كردند بيشتر مخلوط با زبان عرب بود كه هنوز الفاظ عربى جزء زبان متداول ايرانى شده و به آن تلفظ مىنمايند . علوم داخلى خود را از دست دادند ، صنايع و عرف مملكتى را متروك [ داشتند ] و از نظر بردند .
تا زمان خليفهء اوّل كه به عزم تسخير ايران افتاد و خواست دين حنيف اسلام را در ايران رواج دهد لشكرى به ايران فرستاد و جنگها كرد ولى عمرش وفا ننمود و فوت كرد . خليفهء ثانى خيالات او را اقتفا نموده باز لشكر به ايران فرستاد و بيشتر وقت ايرانيها را شكست داد . عاقبت در نهاوند فتح بزرگى نمودند و لشكر نهاوند را منهزم و منهدم نمود و يزدگرد را دربهدر كرد . آسيابانى او را كشت و دولت ساسانى منقرض شد و ايران به تصرف عربها درآمد و قريب دويست سال ايران در تصرف بنى العباس بود و مطيع احكام آنها بودند و حركتى از آنها متمشى نمىشد و در حقيقت از دولت و ملّت ايران نام و نشانى نبود و در جزو حكومت اعراب بود و خطوطشان تغيير [ يافت ] تا زمان خلفا كه قدرت آنها زياد [ بود ] ايرانى ضعف داشت و به كلى بر عادات اعراب مىزيستند .
اين ببود تا زمان يعقوب ليث صفار كه از سيستان انگيخته شد و ولايات مشرق ايران را متصرف گرديد . عمال و مباشرين خلفا را مغلوب نمود و اين سلسلهء صفارى دولت عجم و ايران را تجديد كردند . با اين حال باز ايرانى متنبّه نگشت و دولت صفارى « 1 » نيز رو به ضعف گذاشت .
تا اسمعيل سامانى ( اوّل ملوك سامانى ) از ماوراء النهر به ايران آمد و صفاريان را منقرض كرد . ولايات شرقى ايران در سلطنت سامانيها به تصرفشان بود و هر حكمى كه مىخواستند به ايران مىنمودند . تا سلاطين آل بويه بر آنها تسلط پيدا كرده ايران را از چنگ آنها بربودند ، و همينطور ايران در حكومت آل بويه بود و مردم ايران راحتى
هامش
( 1 ) . اصل : ساسانى