داشت به اندك تصادمى خراب گرديد .
علل دور و دراز و مجاورت با اروپا اسباب رولوسيون را فراهم كردند و امورات جديده و جنگ روس و ژاپون و رولوسيون روسى كار را انجام دادند . ايران از زمانى كه ناپلئون اوّل به فكر اين افتاد كه در مقاصد خود با هندوستان شريكش نمايد بناى ارتباط و آميزش را با مغرب زمين گذاشت . مأمورين ، صاحبمنصبان فرانسوى و انگليسى و معلّمين نظامى اطريش و ازدياد مدارس و مكاتيب كاتوليكى و پروتستانى و فرستادن محصلين ايرانى به اروپا و مراودهء تجّار به اروپا سبب شد كه افكار اروپائيان در مملكت شاه نفوذ يافت .
از طرف ديگر علماء من باب استحكام قدرت خود ، به اقتضاى زمان مساعدت با خيالات آزادىطلبان نمودند و چون اعتماد بر نفوذ خود داشتند مردم را موعظه كردند و متنبه ساختند كه از داشتن قانونى ناگزير هستيم و قصدشان اين بود كه شايد اقتدار مطلقه نصيب آنها گردد .
در اين موقع دانشمندان مملكت و ملاهاى فيلسوف وقت را غنيمت شمرده مردم را به حقوق خود آگاه ساخته ، از طرف ديگر فتوحات متواترهء ژاپون به ايرانيان نمود كه اقتدار ملّى تا چه پايه و مايه كار مىتواند كرد و دولت انگليس هم من باب مخالفت با روس با مردم همراهى كرد و كار انجام داد .
در 1905 مردم رشت و شيراز و مشهد از حرص و طمع حكام خسته شده يك مرتبه بناى شورش گذاشتند و حكام خود را بيرون كردند . واعظين هم در منابر و مساجد زبان بر قبايح اعمال درباريان گشودند و ناگفتنيها را گفتند و در ماه ژوئيهء 1906 شورش در طهران رخ داد و پس از كشتار زياد علماء از پايتخت هجرت نمودند ، تجّار دكاكين را بستند و تعطيل عمومى برقرار گشت و به كلمهء واحده گفتند يا قانون يا بلوا .
چون اين حركت بر ضد شخص سلطنت و سلسلهء سلطنتى نبود لهذا سلطان فرمان انعقاد شوراى ملّى داد و مردم آرام [ شدند ] و امورات بر مجراى طبيعى داخل گرديد .
سه ماه بعد پارلمان داير گشت و اول ژانويهء 1907 ايرانيان به عوض عيدى به داشتن مشروطه موفّق گرديدند . قوهء مجريه با شاه و قوهء مقننه با دو هيئت يكى مركب از شصت نفر به اسم مجلس سنا و ديگرى از يكصد و شصت و دو نفر كه مردم انتخاب نمودند .
چند روز بعد مظفر الدين شاه رحلت نمود و محمّد على شاه پسرش به جاى او
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 439
مساهمون: ايرج افشار
ص٤٣٩