چگونه تولّد يافته و به چه نحو نشوونما نموده است .
ايران به ملاحظهء اينكه در طريق مهاجرتهاى عظيمه و در چهار راه نژاد [ هاى ] مختلفه و مذاهب متباينه و تمدّنها واقع شده است ملّت اصليهاش به واسطهء تهاجم فاتحين مختلفه از قبيل اعراب و اتراك و طايفهء مغول و افاغنه و به واسطهء نفوذ ارامنه و كلدانيان مكرر تجزيه شده است . لاكن بعدها رشتهء محكمى اين عناصر متفرقه و مختلفه را به يكديگر مرتبط و متّصل ساخت و آن رشته ، رشتهء مذهبى است .
تمام ايرانيان بجز معدودى مسلمان و شيعه هستند و سه خليفهء پيغمبر را غاصب و خليفهء چهارم را كه على عليه السلام است و داماد پيغمبر است خليفهء بلا فاصل مىدانند و قرآن را مخلوق و مكفى از جميع قوانين مىدانند .
در اين مملكت كه از حيث مذهب ملّتش ملّت واحده است استقلال سلطنت موروثى بوده است . قبل از رولوسيون شخص شاه داراى قدرت مطلقه بود و در كمال آزادى از ميان رجال دولت هركس را كه ميل داشت يعنى زيادتر پيشكش مىداد براى دوشيدن مردم ايالات انتخاب كرده به حكومت مىفرستاد .
لاكن تسلط شاه تسلط جسمانى بود . تسلط روحانى در يدّ كفايت علمانى روحانيين يعنى مجتهدين بود . چون علماء اتكايشان بر اجتماعى از ملاها و سادات است و علاوه بر اين خود را حافظ دين ملّت و مفسر قوانين اسلام مىدانند و تعليم و تربيت مردم در دست آنها است لهذا تنها كسانى هستند كه مىتوانند مقابله با قدرت سلطنت نمايند و در اعمال و كردار از شخص شاه عيبجويى كنند .
رعيت را هيچ حقى در مداخله به امور سلطنتى نيست . علاوه بر اين تمام مملكت به يك هيئتى از اعيان و اشراف كه تمولشان يا از راه اقتدار يا از راه مذهب است تعلق دارد و طبقهء واسطهاى فيما بين دهاقين و اربابان نيست . فقط عدهاى قليل از تجّار و سكنهء شهرها داراى مستغلات « 1 » مختصرى هستند .
مجملا در مملكتى كه اتّحاد ملّى كامل است دو قدرت كامله مقابل يكديگر است . يكى قدرت سلطنت و ديگرى قدرت مذهبى و اقتدار علماء و مجتهدين . موافقت اين دو قوهء عالم سياست و پولتيك مملكت را در راحت داشت و نفاقشان باعث اغتشاشات گرديد . از آنجائى كه ترتيبات قديمه عادة بر چهارچوبهء پوسيده اتكاء
هامش
( 1 ) . اصل : مستقلات .