در حالتى كه مملكت ايران قديمترين ممالك ، و در قطعهء آسيا كه اعدل ساير نقاط دنيا است واقع شده و براى اينكه هيچوقت اين خاك مقدس حكومت نداشته و هر كس از هر طايفه برخاسته « 1 » به زور شمشير چند سالى به حال استبداد سلطنت كرده .
صفايح تاريخ تمام اين مراتب را به ما نشان مىدهد و مردم ايران كه براى تربيت استعداد فطريشان بيشتر از ساير نقاط دنيا است چون سلاطين آن به جهت پيشرفت خيال خود نمىگذاشتند نشر علم در اين خاك بشود و مردمش بيدار شوند و افق خيال آنان را محدود كرده به استبداد خود هرطور ظلم و تعدى كه مىخواستند مىنمودند حتى آنان را منع از مسافرت به اروپا كرده و سدّ طريقهء تمدن مىكردند و اين مردم نجيب هم سلاطين و حكام را مالك رقاب دانسته به تعديات آنان ساخته به هر جورى كه به آنان روا داشتند تحمل كردند .
مؤيد اين بيان در اواخر سلطنت ناصر الدين شاه كه بازار استبداد كاملا رواج داشت ، شاهزاده ناصر الدوله در كرمان و آصف الدولهء شاهسون در خراسان قسمى با رعايا سلوك نمود كه آن بيچارگان صباياى خود را كه به خون جگر پرورش داده بودند فروخته ماليات دادند . اگرچه سلاطين بعد از بعثت از تاتار و مغول و غيره هر نوع تعدى كه خواسته به ايرانى تحميل كردند و ايرانى تحمل نمود و ليكن طبقهء سلاطين قاجار كه نژادشان را صاحب ناسخ التواريخ به تقيه و خوشآمد . . . « 2 » رسانيده و تحقيقا راه غلط را پيموده و محققا از ايلات شاماند كه و امير تيمور آنها را به ايران آورده ما فوق تصور در خاك ايران بساط ظلم گسترده و بازار استبداد را رواج داده .
حكايت آقا محمد خان كه سر سلسلهء اين طايفه است با لطفعلى خان زند معروف است كه با آن شاه جوان كارى كرد كه قلم از نگارش آن شرم دارد . همچنين حكايت فتحعلى شاه با حاجى ابراهيم شيرازى و طايفهء او و زنده جوشانيدن آنها را در ديگ تاريخ مىنگارد و ما از تمام اين مراتب صرفنظر كرده مضى ما مضى برخى از وقايع سال 1324 سلطنت مظفر الدين شاه حال ايران را مرقوم مىداريم .
چون ناصر الدين شاه در قرن پنجاهم سلطنت خود روز جمعه 18 ذى القعدهء 1313 بين زاويهء مقدسهء حضرت عبد العظيم و امامزاده حمزه به ضرب گلولهء ميرزا رضا
هامش
( 1 ) . اصل : برخواسته .
( 2 ) . يك دو كلمه ناخوانا .