و امين السلطان را از قم احضار و مجددا به صدارتش برگزيد و بعدها اتابكش لقب فرمود . در سنهء 1321 امين السلطان براى مخارج شاه و برخى حقوق مردم مبلغى تقريبا . . . « 1 » كرور از روسها قرض كرد و روسها را در ايران تسلط داد و پنج سال اين صدارت او امتداد يافت و بهعنوان معالجه دو سفر در اين مدت پنج سال شاه را به اروپا برد و در هيچيك از اين دو مسافرت به فرنگستان تغييرى در حال درباريان از براى حفظ حقوق ملت و ترتيب مملكت پيدا نشد . امين السلطان هم از وخامت امر انديشيده خسته شد ، استعفاء نمود به اروپا رفت .
عين الدوله به جاى او منصوب گرديد . در ابتداء كار همچو به نظر مىآمد كه عين الدوله مايل اصلاح امور است . همينكه خوب به كار استوار گرديد عكس آن را نمود . در اين وقت كار مملكت خيلى پريشان [ بود ] ، دولت شصت كرور مقروض روسها شده ، صندوق ماليه چندين كرور كسر مأخذ با خرج داشت . حال مملكت روزبهروز به اسائهء احوال تحويل مىشد .
در اين پريشانى مملكت شاه باز عازم فرنگستان شد و از پولى كه قرض كرده بود و بايستى از آن شكست و بست امور را جبيره نمايد ، به مخارج بيهودهء مسافرت فرنگستان رسانيد .
در مراجعت ، در انزلى عين الدوله را لقب اتابكى داد و كمال تقويت دربارهء او نمود . روز « 2 » وارد طهران گرديد . عين الدوله هم به نهايت خشونت در كارها داشت ، مردم هم به واسطهء ارتباط با اروپائيان و قرائت جرائد خارجه چشم و گوششان باز شده در گوشه و كنار پارهاى مذاكرات كه دلالت بر آزادى بود مىنمودند . ( خصوصا جريدهء فريدهء حبل المتين كه مؤيد الاسلام از كلكته منتشر مىكرد و براى اصلاح مملكت فرياد مىنمود ) . ولى از ترس ياراى دم زدن را نداشتند و عقب بهانه مىگرديدند . تا كار به جائى كشيد كه واعظين در منابر زمزمه آغازيدند .
در خلال اين احوال كه مردم مستعد بودند علاء الدوله كه حكومت طهران را داشت بعضى از تجار محترم را به بهانهء اينكه قند گران فروختهايد در ديوانخانهء حكومت چوب زد و رشتهء بهانه به دست مردم افتاد ، مكنونات خاطر خود را به وسائل مختلفه
هامش
( 1 ) . رقم نوشته نشده .
( 2 ) . چند كلمه سفيد است .