خدمت را پذيره شد و در سرحد آذربايجان حاضر گرديد . با آنكه هوا در كمال برودت بود خدمت را انجام داد و اتباع شيخ را متفرق نمود . در سنهء 1297 « 1 » مراجعت به طهران نمود . اقامتش را در طهران به صواب ديد خصماء او مايهء تزلزل امور ديدند . ايالت خراسان به او تفويض [ شد ] و بدان سامان بسيج راه كرد ، بعد از ورود به سه ماه فاصله به فرمان او درگذشت . الحاصل مقصود از نگارش اين كرّاسه آن بود كه اين سلسله جدا با ابناء وطن ضديّت و با اين آب و خاك تباين داشتند .
ناصر الدين [ شاه ] تا زمان قتلش بسيار از رؤساى ايالت را كه هريك در موقع [ خود ] مىتوانستند ملت ايران را از اجنبى برهانند به تدابير كشت و خفه كرد و وزراء كار آزموده را يا به قتل رسانيد يا مثل امين الدوله خانهنشين نمود و مردمان فرومايه را آلت كار قرار داد و به استبداد حركت كرد . چنانچه ميرزا على اصغر خان پسر آقا ابراهيم آبدار را برگزيد و به توسط او روسها را در ايران مسلط كرد . و پسرش نايب السلطنه را قسمى در امور لشكرى اختيار داد كه هر مداخلتى در كار ايران خواست نمود . مصداق اين مقاله حال آقا بالا خان است كه در جاى خود ثبت است و او در حقيقت اسباب قتل ناصر الدين شاه شد .
دورهء سلطنت مظفر الدين شاه [ به ] رنگ ديگر هويدا گرديد . بىحالى او و تجاسر اتباع او كار مملكت را ديگرگون كرد . مملكت را دچار قرض خارجه نمود . تنخواهى كه استقراض از روسها كرد غالب به خرج خريد خاك گلكارى و عروسك مقوائى رفت .
جواهرات ثمينهء خزانه را هبا كرد ، زمام اختيار ملك را به دست چهار نفر رجالهء ترك مثل امير بهادر و ناصر السلطنه و غيره سپرد . از حال ملك و ملت به قسمى غافل شد كه به كلى رشتهء امور گسيخته گرديد . معارف از ميان رفت . عمال و ضبّاط به هر كارى كه اقدام مىكردند ابدا بازخواست نداشتند . حكام به علاوهء اخذ ماليات رعيت را به هر ترتيبى كه مىشد مصادره مىنمودند . كار به جائى كشيد كه حكام رعيت را نوعى فشار مىدادند كه اعراض و نواميس خود را به كمتر درهمى مىفروختند و تقديم حكام مىكردند . حركت آصف الدوله شاهسون در حدود خراسان و فروش دختران كوكلانى شاهدى است بيّن .
هامش
( 1 ) . نويسنده تاريخ را به اشتباه نوشته . سپهسالار به تهران احضار شد . ضمنا نگفته است حسنعلى خان گروسى امير نظام در آن صفحات از قبل دولت مأمور مداخله بود و قسمتى از اقدامات جنگى توسط او انجام شد .