تخطي إلى المحتوى الرئيسي

دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 281

مساهمون:

ص٢٨١
تجار رسيدگى كرده استدلال نمودند كه مسيو نوز و عمال او در مال التجاره موافق تعرفهء گمركى خيانت و تعدى نموده است . نوز نسبت به تجار حرف ركيك زد . مراتب را به عين الدوله اظهار داشتند . به رعايت نوز به مسامحه گذرانيد . تجار مجددا عزم رفتن به حضرت عبد العظيم كردند . سعد الدوله آنها را ممانعت نمود شايد بتواند اصلاحى كند . ليكن عين الدوله قبول اصلاح نكرد . تجار الزاما به زاويهء مقدسه رفتند . اين خبر به ساير نقاط و ولايات ايران شايع شد . تجار ولايات نيز عريضهء شكايت نوشتند ، غائله و ولوله در غالب نقاط ايران روى داد . چون شاه عازم فرنگ بود ، وليعهد رؤساى تجار طهران را خواست و اطمينان داد بعد از حركت شاه استدعا مىنمايم و نوز را عزل مىدارم . تجار به اعتبار امر ولايت عهد از بست بيرون آمد [ ند ] . روز دوم ربيع الاول 1323 مظفر الدين شاه از مركز خلافت تصميم عزم به صوب فرنگستان داد و معلوم شد كه عين الدوله در اين كار باز تمويه و تدليس كرده است . با اين حال تجار اتفاق كردند كه در غياب مظفر الدين شاه خيلى به آرامى راه بروند و تعديات نوز را متحمل شده ، رشتهء حرفى به دست خارجه ندهند . و در اين موقع آقا سيد برهان كه يكى از مجاهدينى است كه از ابتدا براى بيدارى ملت تأسيس انجمن مىنمودند و قصد كرده بود كه خيالات خود را به توسط جرائد مصر و كلكته و غيره انتشار دهند لايحهء ذيل را نوشته به ادارهء حبل المتين فرستاد . اجمال صورت لايحه اين است :

[ لايحهء آقا سيّد برهان ]

« اگر كسى امروز مطالب و معايب ملت و دولت را كه در قهوه‌خانه‌هاى ايران و مهمانخانه‌هاى فرنگ مطرح مذاكره است به سمع مبارك شاهزاده اتابك اعظم نرساند و علاج نخواهد هر آينه خيانت بزرگى به وطن خود كرده ، لذا با كمال ادب شاهزادهء اعظم را مخاطب ساخته عرض مىنمائيم كه اى مقوى اعصاب مليه چرا در حق فرزندان مجازى پادشاه فكرى نمىنمائيد . چرا عاقبت ملت را منظور نمىدارى . چرا به شكرانهء نعمت خداوندى مملكت را از ورطهء خطر و گرداب زوال نجات نمىدهى . مگر نشنيدى كه دولت و ثروت و قدرت و حرمت ملّى از دست رفته و از يك صد و شصت كرور جمعيت مشتى چند باقى مانده و اراضى آباد ما مخروبه
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 281 | ايرج افشار