شاه خداونده را حكايت كنند كه ششصد سال از سال مماتش منقضى گشته . آن اوقات سلطانيه مصرى بوده از امصار معتبره با قلعه و خندق و حصار . در عهد نادر شاه مرحوم هم آثار و علائمى از شهريت آن باقى بود . اينك علائم و آثار مزبوره مفقود و ده معتبرى محسوب است .
چنين روايت كنند كه بعد از نادر شاه مرحوم افغان آمده سلطانيه را به تطاول چپاول كرده جمع كثيرى را « و فى ساقهم قيد و فجيدهم غل » به اسيرى بردند . كربلايى على محمد صاحبخانه و پسرش عبد العلى مىگفتند كه هركس را در رفتن ابا و امتناع حاصل بود بر فور به قتلش مىرسانيدند .
اين قريه سابقا در دويست و هشتاد تومان نقد و دويست و پنجاه خروار جنس تيول كاظم خان فراشباشى بود . اينك تيول علاء الدوله [ 124 ] و مشهدى حسن نام از جانب او نايب است و به قدر سيصد و پنجاه خانوار جمعيت آن مىشود .
دو حمام دارد : يكى حمام آخوند و ديگرى مشهور به حمام كند است . قبر آخوند ملا حسن كاشانى در كنار قريهء مزبوره واقع است . گنبد او مثل گنبد شاه خداونده نمايان بود . چون به قدر يك ميدان اسب به ده فاصله داشت از بابت ضيق زمان و بعد مكان مجال تماشاى آن را محال ديده جوياى حالت شد . مذكور كردند كه قبر مزبور در وسط باغى واقع است كه حاصل آن وقف مصارف همان مقبره مىگردد .
مسجدى در آنجا داشت مشهور به مسجد علامه . مىگفتند كه مساجد اينجا بسيار بود همه خراب شده . اين مسجد را هم رعايا تعمير بل در واقع از نو بنا كردهاند .
موش سلطانيه را اين بنده در همانروز در آنجا به قدر يك گربه ديده نهايت عبرت را حاصل نمود . قرب قبر آخوند ملا حسن يخچالى بود كه به قرار مذكور زمان تشريففرمايى اعليحضرت اقدس شاهنشاهى به چمن سلطانيه در آنجا يخ ريخته در اردو مصروف مىدارند .
به قدر سى چهل دكان معموره و مطموره و سى كاروانسراى بارانداز در آن قريه دارد . چمن آنجا كه قريب چهل فرسنگ مىشود دست نوروز على خان امير آخور اصطبل توپخانهء زنجان است . به قدر هشتصد اسب توپخانه در دست داشت . چهل و پنج روز [ 125 ] از عيد گذشته آنجا آورده چهل و پنج روز بعد از پاييز به ابهر « 1 » معاودت مىدهند .
هامش
( 1 ) . اصل : عبهر .