خصوصيات امين الدوله
امين الدوله « 75 » از كار داخله و خارجهء ايران بصيرت داشت ، زيرا كه از سن پانزده سالگى چون پاشا خان خالويش رئيس مجلس شورا بود كه به اصطلاح حاليه « وزير دربار » است ، امين الدوله خيلى خوشخط و باهوش بود ، در زير دست خالويش تحريرات مجلس را مىكرد . همچنين بعد از دو سال ، منشى حضور شد و جواب عرايض را از طرف شاه شهيد دستخط مىنوشت . مايل به قانون اروپا و وضع و لباس آنها بود . سواد عربيش خوب بود . شعر هم مىگفت . قدرى هم فرانسوى تحصيل كرده بود كه محتاج به مترجم نبود . باوقار و حليم و مؤدب بود . خوش سيما و معتدل القامه بود . منزل و غذايش باسليقه بود . از تاريخ و جغرافى بااطلاع بود . عاقل و باملاحظه بود . دروغ كم مىگفت . از نقاشى هم ربط داشت . ولى عليل المزاج بود . چند عيب داشت : اولا مقهور زنش و پسرش بود ، ثانيا سوءظن به حد افراط داشت ، ثالثا اهمال مفرط داشت كه اغلب امور به واسطهء اهمال از او فوت مىشد . به مذهب اسلام هم چندان معتقد نبود .
رفته رفته به واسطهء كمى نان در شهر و زيادى پول سياه و نرسيدن حقوق مردم ، كارها درهم شد . علما را صدر اعظم در زمان شاه شهيد عادت داده بود كه از طرف صدارت ، فوائد زياد مىبردند و هرقسم احكام حق يا باطل مىخواستند ، براى تهران و ساير ولايات مهر مىكردند و هرقسم توسط مىكردند ، مىپذيرفت . بعد از عزل او هم فرمانفرما ، به واسطهء اينكه در عزل صدر اعظم كمك كردند ، وجوهات بىاندازه به هريك داده بود و مىداد . رشتهء كار به دست امين الدوله كه افتاد ، راه فايده مسدود شد و توسط باطل قبول نكرد . همگى از امين الدوله مأيوس و بر ضد او شدند . از رجال دولت هم حكيم - الملك و نظاير آنكه از فرمانفرما فوايد كثيره برده بودند و به واسطهء او دخالت در كارهاى دولتى مىكردند ، در عهد امين الدوله دستشان از دخالت كوتاه و راه دخلشان مسدود شد . كاشىهايى كه حاشيه ، بلكه بطانهء فرمانفرما بودند ، در صدد اخلال و افساد برآمدند .
ثروت امين الملك
امين الملك به ثروت و تمول زياد از عهد شاهنشاه شهيد معروف بود و دوازده سال تمام ، كليهء مداخل خزانه و گمركات را برده بود و شاه شهيد انتهاز فرصت براى گرفتن او
هامش
( 75 ) - امين الدوله نيز طى خاطرات خود ، از حسين قلى خان ياد كرده و او را فردى « مجرب و آزموده » مىداند ؛ معهذا در زمان صدارت خويش و به رغم اعطاى وزارت تجارت و عدليه به حسين قلى خان ، چندان نقشى به وى در گردش امور دولت محول نمىنمايد . همين موجب سردى فيما بين گشته و ظاهرا كدورتى روى مىنمايد . پس از عزل امين الدوله و تبعيد وى به لشت نشا و بازگشت امين السلطان ، دوستى فيما بين حسين قلى خان و امين الدوله استحكام يافته و بكرات حسين قلى خان جهت عود امين الدوله به صدارت كوشش مىنمايد . مكاتبات امين الدوله با حسين قلى خان كه تعدادى از آن در باب سوم همين كتاب مندرج گشته است ، گواه است بر دوستى اين دو .