نكرده با وجود اين بعد از فوتش چندين وزير خارجه براى خدمت به دولت تربيت نموده بود و شما با آن جنبهء معلومات جديد و اقامت چندين سال در مراكز تمدن اروپا آن كسى را كه براى جانشينى خود تربيت كردهايد معرفى نماييد . ( واقعا كلام الملوك ، ملوك الكلام ! )
در همان اوان صدارت ميرزا حسين خان سپهسالار باز چيزى كه قابل ذكر است اينكه در عيد نوروزى ميرزا سيد حسن خان نامى كه در خدمت صدراعظم بود و معروف به منشى اسرار « 1 » و جمعى از دوستانش كه با او همافق بودند وى را به اصطلاح تركها كر حسن مىناميدند ، اين شخص از سادات محترم آذربايجان و صاحب خط عالى مستوفيان و اديب و بذلهگو بود كه مدتها با سمت نايب اول سفارت كبرى با مرحوم ميرزا حسين خان سپهسالار در اسلامبول زندگى مىنمود . چون شخص امين و مقدس و محرمى بود كليهء تحريرات سرى سفارت به ايشان رجوع مىشد و تا آخر عمر مرحوم حاجى ميرزا حسين خان با او همكارى داشت و هنگام سفارت كبراى مرحوم ميرزا اسد الله خان ناظم الدوله مستشار سفارت گرديد و با ايشان مجددا سالى چند محشور بودند .
مسافرت به قم با منشى اسرار
در سال 1293 هجرى قمرى ( مطابق 1253 شمسى - 1874 ميلادى ) با همين شخص محترم به زيارت حضرت معصومه ( ع ) رفتيم و موقع تحويل سال را در بقعهء مباركه حاضر بوديم . در همان چند روز اقامت به تماشاى اماكن معروف كه به فرمايش سلاطين صفويه ساخته يا تعمير گشته بود رفتيم و از هنرها و صنايع و كاشىكاريهاى آن عصر لذت برديم و قبور سلاطين صفويه و قاجاريه را ديده و به فاتحه ياد كرديم و از آنجايى كه فن و رشتهء تحصيل اصلى من مهندسى راه و پلسازى و ساختمان بود و از طراحى و معمارى بىخبر نمىباشم ، روزى در سر مقبرهء فتحعلى شاه ايستاده و از زاويهء ديد تزئينات و كندهكارى و منبتكارى كه در روى سنگ مرمر قبر نموده
هامش
( 1 ) - اين شخص همانطور كه ممتحن الدوله نوشته منشى سپهسالار و ايام درازى با او بوده و شرح اقامت خود و سفر استانبول را به تفصيل و بطور عالمانه به نام تبصرة المسافرين نوشته است .
( ايرج افشار )