عقيدهء ويكتور برار
يكى از نويسندگان فرانسه در قرن نوزدهم موسوم به ويكتور برار « 1 » در كتاب خود مسمّى به « انقلاب ايران » چنين نگارش دهد :
« با پول مىتوان در يك روز سه بار تغيير مذهب به ايرانيان داد ! »
واقعا چرا ما ايرانيان در اين زمان بايد اينقدر اخلاقمان بد و مادىپرست شده باشيم كه يك نويسندهء خارجى اينطور در حق ما قضاوت كند ؟ تا چه رسد به وطنفروشى افسوس افسوس - هزاران افسوس از فساد اخلاق اين دوره ايرانيان !
بههرحال آنروز گذشت و مرحوم محمد آقا سرتيپ برادر مرحوم حاجى محسن خان پس از مراجعت به ايران اين حركت و رفتار مرا نقل مجالس نمود و موضوع به عرض ناصر الدين شاه رسيد و موجب خندهء فراوان او گرديد .
آمدن به پاريس
بنده حرف حاجى خان را نشنيده به پاريس آمدم . وقتى به سفارت ايران وارد گشتم كه مرحوم نظر آقا نمايندهء ايران در پاريس مشغول تهيهء مسافرت « بردو » بود ، چرا كه قشون آلمان به طرف پاريس هجوم آورده بود و ناپلئون سوم اسير و تسليم شده و دربار فرانسه مجبور به رفتن از پاريس به بردو گشته بود و نظر آقا و مرحوم ميرزا عبد الله خان مستشار سفارت پسر مرحوم صديق الملك و برادر بزرگ محتشم - السلطنه به من گفتند كه اگر همان ساعت از پاريس خارج نشوم مدتها در پاريس محصور خواهم شد .
اين بود كه بنده هم حرف ايشان را گوش داده فورا همان روز به لندن مراجعت نموده و از نشنيدن فرمايش حاجى خان اظهار خجالت نمودم .
بازهم لندن
جالب نظر و دقت در شهر لندن بسيار است كه شرح آنها را بيفايده مىدانم . اگر بخواهم بسط و شرح سياحت دهم دفترها لازم است و امروز مسافرين بسيار به لندن مىروند و در مورد اين شهر حكايتها نوشتهاند كه تكرار آنها چندان اهميت ندارد .
هامش
( 1 ) -Victor Berard