معناى تلقّى آيات قرآن از فرشته وحى مورد نظر است ، اين آيات اوّلين آياتى است كه از قرآن كريم بر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم نازل شده و ظاهرا تقدير كلام اين است كه ( اقراء القران ) يعنى قرآن را بخوان در حالى كه با نام پروردگارت كه آفريننده است شروع مىكنى و خواندن قرآن را افتتاح مىنمايى ، و در اين آيه به توحيد ربوبى اشاره شده است ، چون مىفرمايد :
پروردگار تو همان كسى است كه عالم وجود را آفريده ، به خلاف مشركين كه خداوند را فقط خالق عالم مىدانستند و تدبير و ربوبيّت عالم را به بتها و آلهه نسبت مىدادند .
آنگاه به خلقت انسان اشاره كرده و مىفرمايد : خداوند جنس انسان را كه از راه تناسل پديد مىآيد ، از خون بسته شده آفريد و ( علق ) يا خون بسته اوّلين حالتى است كه منى پس از انعقاد نطفه ، در رحم به خود مىگيرد ، و اين امر اشاره به تدبير الهى و توحيد و ربوبيّت پروردگار دارد ، چون تدبير همان خلقت پى در پى و پشت سر هم است و خلقت و تدبير از هم جدا نيستند ، همان خدايى كه بشر را از خونى بسته به صورت انسانى تام الخلقه در مىآورد ، ربّ و مدبّر او نيز هست .
( 3 )
( اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ )
: ( بخوان كه پروردگار تو از هر كريمى كريمتر است )
( 4 )
( الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ )
: ( همانكه به وسيله قلم تعليم كرد )
( 5 )
( عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ )
: ( و آنچه را كه انسان نمىدانست به او آموخت )
ظاهرا امر به قرائت در اين دو آيه ( 3 و 1 ) براى تأكيد است امّا بعضى « 1 » گفتهاند امر اوّلى ، امر به خواندن خود پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم است و امر دوّم ، دستور خواندن و تبليغ براى مردم است .
و معناى ( ربّك الاكرم ) اين است : كه پروردگار تو كسى است كه عطاى او فوق عطاى هر كس ديگر است ، چون همهء نعمات به او منتهى مىشود و او بىحساب و بدون استحقاق عطاء مىكند . آنگاه در توصيف ( ربّك ) مىفرمايد : همانكه بوسيلهء قلم تعليم نمود ، يعنى خداى تعالى قرائت و كتابت را بوسيلهء قلم آموخت ، ممكن است اين مطلب در جهت رفع اضطراب از نفس پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم باشد ، چون امر به خواندن براى فرد امّى اضطرابآور است ، امّا خداوند مىفرمايد : پروردگار تو كسى است كه قرائت و كتابت
هامش
( 1 ) . تفسير مجمع البيان ، جلد 10 .