سختى آسانيست ، امّا بعضى مفسّرين گفتهاند اينكه كلمهء عسر كه معرفه است و ( الف ) و ( لام ) دارد دو بار تكرار شده معلوم مىشود منظور در هر دو مورد يكسان بوده ، امّا كلمه ( يسر ) چون نكره و با تنوين نصب آمده و تكرار شده ، دوّمى معنايى غير از معناى اوّلى را افاده مىكند ، بنابراين در اينجا مىخواهد بفرمايد : با هر سختى دو آسانى وجود دارد « 1 » ، ( امّا اين قاعده كليّت ندارد )
بنابراين مىخواهد به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم آرامش بدهد كه بداند بعد از اين همه دشواريها و ناملايماتى كه در راه دعوت و رسالت متحمّل شده است ، در نهايت شدّت و گرفتارى آنحضرت بر طرف خواهد شد و دعوت او به ثمر مىرسد .
در ادامه مطلب خطاب به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىفرمايد : حال كه معلوم گشت هر عسرى بعد از آن يسر مىآيد و زمام اين امور هم بدست خداست ، پس هرگاه از انجام آنچه بر تو واجب شده فراغت يافتى ، نفس خود را در راه خدا و عبادت و دعا به درگاه او خسته كن و در آن رغبت و تمايل نشان بده ، تا خدا هم بر تو منّت نهاده و به دنبال اين تعب و دشوارى عبادت ، آسانى و يسر به تو اعطا كند ، بعضى مفسّران « 2 » گفتهاند : مراد اين است كه هرگاه از واجبات فارغ شدى ، به مستحبّات بپرداز ، يا هرگاه از جنگ فارغ شدى به عبادت مشغول شو يا بعد از فراغت از امور دنيا به امر آخرتت بپرداز و يا پس از نماز به دعا و نيايش مشغول شو « 3 » .
هامش
( 1 ) . در تفسير الدّر المنثور از رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم نقل شده كه روزى رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم خوشحال و مسرور از خانه بيرون مىآمد و اين دو آيه را تلاوت كرده و فرمود : هرگز يك عسر حريف دو يسر نمىشود .
( 2 ) . تفسير روح المعانى ، جلد 30 .
( 3 ) . در مجمع البيان روايتى از امام باقر و امام صادق عليهما السلام در تأييد معناى آخر ذكر شده است و در اصول كافى امام صادق عليه السّلام آمده است : منظور از اين آيه اين است كه وقتى از نبوّت يا حجة الوداع فارغ شدى ، پس نشان هدايت خود ( على عليه السّلام ) را نصب كن ، چنانچه در لشكرگاه علم را بلند مىنمايند ، و وصىّ خود را بر مردم ظاهر ساز . ( مصحح )